USPUM SÜREÇ VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ RAPORU

Genç İşsizliği ve NEET Sorunu

1. Yönetici Özeti

Bu rapor, Türkiye’de genç işsizliği ve NEET (Not in Education, Employment, or Training / Ne Eğitimde Ne İstihdamda Veya Mesleki Eğitimde Olan Gençler) sorununun yapısal nedenlerini analiz etmekte; USPUM’un politika geliştirme rolü çerçevesinde süreç odaklı ve uygulanabilir çözüm önerileri sunmaktadır. Eğitim–istihdam uyumsuzluğu, güvencesiz çalışma ve geçiş mekanizmalarının zayıflığı, sorunun temel belirleyicileri olarak öne çıkmaktadır.

2. Sorunun Tanımı ve Kapsamı

Türkiye’de NEET (Ne Eğitimde Ne İstihdamda Veya Mesleki Eğitimde Olan Gençler ) ev genci ya da sokak genci olarak tarif edilen TÜİK verilerine göre 4,5 Milyon gencimizin sosyal, psikolojik, gelecek ile ilgili çıkmazları. Genç işsizliği, yalnızca istihdam piyasasına giriş sorunu değil; eğitim sistemi, beceri kazanımı, çalışma koşulları ve sosyal politika alanlarının kesişiminde yer alan çok boyutlu bir yapısal sorundur.

NEET gençler; – Eğitim sisteminden kopmuş, – İşgücü piyasasına erişememiş, – Sosyal dışlanma riski yüksek bir grubu oluşturmaktadır. Avrupa ve Amerika sosyolojisinde bu yaş grubuna evli de olsa aktif çalışmayan gençler de eklenmektedir. Türkiye gerçeğinde bu yaş grubundan olup evlendiği için çalışma hayatından ayrılan genç kızların varlığına da dikkat edilmelidir.

 

3. Mevcut Durum Analizi

3.1. Eğitim–İstihdam Uyumsuzluğu

• Eğitim programlarının işgücü piyasası ihtiyaçlarıyla örtüşmemesi
• Mesleki ve teknik eğitimin algı ve kalite sorunları
• Uygulamalı öğrenme ve işyeri deneyiminin sınırlılığı
• 12 yıl zorunlu kesintisiz eğitim sürecinin mesleki eğitim için verimsiz ve önleyici, mezunlarının büyük bir kısmı işsizlikle mücadele eden Üniversite eğitimine zorlayıcı etkisi

3.2. NEET Gençlerin Artışı

• Erken okul terkleri
• Uzun süreli işsizlik ve umutsuzluk
• Bölgesel ve sosyoekonomik eşitsizlikler

3.3. Güvenceli İş ve Staj Mekanizmalarının Yetersizliği

• 3308 sayılı Staj ve Çıraklık sigortası uygulamasının eksik ve haksız uygulaması, ileride mahrumiyetlere yol açması
• Gençlerin geçici ve düşük ücretli işlerde yoğunlaşması
• İşe geçişte sosyal güvence eksikliği

4. Sorun Ağacı (Özet)

Temel Sorun: Gençlerin istihdama sürdürülebilir ve güvenceli şekilde geçememesi

Nedenler: – Eğitim–istihdam kopukluğu – Etkili geçiş mekanizmalarının olmaması – Güvencesiz çalışma biçimleri

Sonuçlar: – NEET oranlarının artması – Sosyal dışlanma ve yoksulluk riski – Beyin göçü ve toplumsal memnuniyetsizlik

5. USPUM İçin Süreç Odaklı Çözüm Önerileri

5.1. Politika Geliştirme Süreci

• Ulusal gençlik ve istihdam verilerinin bütüncül analizi
• Sektörel beceri ihtiyaç haritalarının oluşturulması
• Genç odaklı politika tasarım atölyeleri

5.2. Eğitim–İstihdam Geçiş Mekanizmaları

• Zorunlu ve ücretli staj modellerinin yaygınlaştırılması
• 12 yıl kesintisiz eğitim modelinden vaz geçilmesi
• Eğitim kurumları ile özel sektör arasında protokoller
• İşbaşı eğitim ve çıraklık sistemlerinin güçlendirilmesi

5.3. NEET Gençlere Yönelik Hedefli Müdahaleler

• Yerel düzeyde NEET tespit ve yönlendirme birimleri
• Psikososyal destek ve rehberlik hizmetleri
• Kısa süreli beceri kazandırma programları

5.4. Güvenceli Genç İstihdamı

• Staj ve çıraklık başlangıcının tam kapsamlı sigorta olarak tescil edilmesi
• Gençlere yönelik sosyal güvenlik destekleri
• İşverenler için güvenceli istihdam teşvikleri
• Kamu destekli ilk iş programları

6. Uygulama Modeli (Pilot)

• Süre: 24 Ay
• Uygulama Alanı: Genç işsizliğinin yüksek olduğu 5 il
• Paydaşlar: ÇSGB, MEB, İŞKUR, YÖK, Yerel Yönetimler, USPUM

7. İzleme ve Değerlendirme Göstergeleri

• NEET oranlarında azalma
• Gençlerin ilk işe yerleşme süresi
• Kayıtlı ve güvenceli istihdam oranı
• Programdan sonra istihdamda kalıcılık
• Programa katılanların evlilik kararı ve evlilik yaşının izlenmesi

8. Sonuç ve Stratejik Değerlendirme

Genç işsizliği ve NEET sorunu, geçici istihdam çözümleriyle değil; eğitimden işe geçişi güvence altına alan, gençleri güçlendiren ve piyasayla uyumlu politikalarla çözülebilir. USPUM, bu alanda politika geliştiren ve uygulamayı yönlendiren stratejik bir aktör olarak kritik rol üstlenebilir.

“İşsizliğin Değil, Umudun İstatistiği Olalım”

Gençlik, bir ülkenin sadece geleceği değildir; bugünün aynasıdır. O aynaya baktığımızda gördüğümüz şey ise çoğu zaman parlak bir vaat değil, kırık bir yansımadır: diploması olan ama işi olmayan, hayali olan ama fırsatı olmayan, enerjisi olan ama kapıları kapalı bir nesil.

Genç işsizlik oranlarını rakam olarak konuşmak kolaydır. Yüzdeler, tablolar, grafikler… Oysa her yüzde bir insandır. Her oran, bir gencin ertelenmiş hayali, bir annenin kaygısı, bir babanın suskun çaresizliğidir. Ne eğitimde ne istihdamda olan –kısaca NEET diye tanımlanan– gençler ise bu istatistiklerin en görünmez yüzüdür. Onlar “boşta” değildir; sistemin boş bıraktıklarıdır.

Sosyolojik olarak baktığımızda mesele sadece “iş bulamamak” değildir. Mesele, aidiyetin aşınmasıdır. Bir genç, topluma katkı sunamadığını hissettiğinde önce kendinden şüphe eder, sonra kurumlara olan güvenini kaybeder, en sonunda da dünyayla bağını gevşetir. Bu yalnızlaşma, suça, bağımlılığa giden yolları sessizce döşer.

Bugün konuştuğumuz Ulusal Genç İstihdam Eylem Planı bu yüzden teknik bir belge olmaktan çok daha fazlasıdır. Bu plan, gençlere “Seni görüyoruz” deme iddiasıdır. Eğitim ile istihdam arasındaki köprüyü güçlendirmek, zorunlu ve ücretli stajı hayata geçirmek, ilk iş garantisi mekanizmaları kurmak; bunlar sadece ekonomi politikaları değil, toplumsal sözleşmenin yenilenmesidir.

NEET gençlere yönelik özel müdahale paketi ise özellikle kritiktir. Çünkü sorun, yalnızca beceri eksikliği değil; motivasyon, travma, özgüven ve yönsüzlüktür. Bir gence sadece kurs vermek yetmez; ona yol gösteren bir mentor, sırtını yaslayabileceği bir destek sistemi ve “Ben bu toplumda değerliyim” duygusunu da vermek gerekir. Esnek eğitim, psikososyal destek ve garantili istihdam, bu açıdan sosyal bir şifa mekanizmasıdır.

Şunu açıkça söyleyelim: Genç istihdamı, lüks bir sosyal politika değil, milli güvenlik meselesidir. İş bulamayan genç, potansiyel bir isyan değilse bile potansiyel bir kırgınlıktır. Ve kırgınlık, toplumu içeriden kemiren bir asittir.

Eğer gerçekten güçlü bir Türkiye istiyorsak, gençleri sadece oy deposu ya da ucuz iş gücü olarak değil; özne, üretici, düşünür ve lider olarak görmeliyiz. Eylem planları ve bütçeler önemlidir; ama daha önemlisi, gençlere karşı samimiyetimizdir.

Bir ülke, gençlerinin iş bulabildiği kadar zengindir; ama aynı zamanda gençlerinin hayal kurabildiği kadar adildir.

Soruyu tersinden sormalıyız:
Biz gençlerin işsizliğinin istatistiği mi olacağız, yoksa umudunun mimarı mı?

Karar bizim.

—

Fatma ÖZÇELİK
Sosyolog – Aile Danışmanı
USPUM – Sosyal Politikalar Direktörü