FİNTEK FIKHI – 4

 “Çok Hukuklu” değil “ÇOK-FIKIHLI” MEDENİYETİN YENİDEN İNŞASI

NON-TERRITORIAL FIKHÎ ÖZERKLİK VE KÜRESEL KARDEŞ HAVZALAR AĞI

Vizyon: Pilot’tan Medeniyet Tasarımına: HÜDA BİR (Hanefî) Referans Havzasından Çok-Normlu Küresel Ekosisteme Ölçekleme

İsimlendirme ve Tarihsel Arka Plan

“HÜDA BİR” isimlendirmesi, Millet Modelini asırlarca uygulayan Osmanlı’nın kurucu başkenti olan Bursa ve çevresinin tarihî “Hüdâvendigâr” kimliğinden ilham alır. Bu kavramsal çerçeve, kamusal iktisadın tarihsel örgütlenme modeli olan; Cuma Camii (merkez), Cuma Yeri/Pazar (ticaret), Han ve Kervansaray (konaklama/lojistik), Panayır ve Çerçi (dolaşım/dağıtım) yapısına dayanmaktadır.[22][23]

Ön Not: Hukuk ve Fıkıh Ayrımı

Hukuk, tüzel kişiliğin tüzesidir; kurgusal kurum kurup, kurallarla kurumsallaştırır. Bireyi kuruma bağımlı (köle) ederek hiçleştirir.

Fıkıh ise gerçek kişilerin yaşam normudur; modernitenin nötralize ettiği atomize bireye, pozitif değerler yükleyip şahsiyet kazandırıp yalıtılarak savrulan bireyi toparlar, büyütür. Aşkın değerler ile kökleşir sürdürülebilir pratiği ile dallandırıp yüceltir. Küresel “Büyük BİZ” inşa eder.

ÖZET

Fintek Fıkhı serisinin bu dördüncü makalesi, Makale‑3’te HÜDA BİR havzasında somutlaşan pilot modelin, küresel ölçekte nasıl bir “Milletler Sistemi 2.0” ağına dönüştürüleceğini ele almaktadır. Çalışma, modern ulus-devletlerin toprağa dayalı (territorial) hukuk mantığını aşan, inanca ve norma dayalı (non-territorial) yeni bir fıkhî özerklik modeli önermektedir.

Bu modelde, dünyanın farklı üretim havzaları; İslam fıkhının mezhepleri (Hanefî, Şâfiî, Caferî, Mâlikî, Hanbelî, İbâdî) başta olmak üzere; Katolik, Ortodoks, Yahudi (Halakha), Hindu, Budist inanç sistemleri ve seküler/kooperatif norm profilleriyle sınıflandırılır. Geliştirilen “Çok-Fıkıhlı Düzenleme Motoru” (Multi-Fiqh Engine), bu farklı profilleri yerel (native) entegrasyon ve çapraz (cross) normatif tercüme yetenekleriyle birbirine bağlar. Bu yaklaşım, literatürdeki “non-territorial autonomy / personality principle” tartışmalarıyla da teorik bir kesişim içindedir.[24]

Makale, serinin epistemolojik çerçevesini kuran Makale‑1 ve referans mimariyi belirleyen Makale‑2’nin üzerine inşa edilmiştir. Makale‑3’te yerel bir ölçekte (HÜDA BİR) kurulan “dağıtım disiplini”, bu çalışmada ekosistem yönetişimi, standardizasyon ve çoklu normatif profiller üzerinden küresel ölçeğe taşınmaktadır. Önceki makalede tanımlanan audit pack (denetim paketi) şablonları ve decision‑gate (karar kapısı) mantığı, burada evrensel bir “ekosistem standardı”na dönüştürülmüştür.

Anahtar Kelimeler: Fintek Fıkhı, Non-Territoriality (Mekândan Bağımsızlık), Kardeş Havzalar Ağı, Çok-Fıkıhlı Motor (Multi-Fiqh Engine), Ekoton, HÜDA BİR, Dijital Millet Sistemi, Sivil İslam’ın Kızıl Elması.

BAĞLAM NOTU

Bu makale, serinin ilk iki halkasında kurulan epistemoloji ve referans mimarinin üzerine; Makale‑3’te Hüdavendigar Dağ Köyleri Birliği (HÜDA BİR) ölçeğinde tanımlanan “dağıtım disiplini”ni bir ekosistem standardına dönüştürmeyi hedefler. Makale‑3’teki yerel audit pack şablonları; bu çalışmada akreditasyon, profil standartları ve “kardeş havza” protokolleri aracılığıyla küresel ölçekte işletilebilir hale getirilmektedir.

YÖNETİCİ ÖZETİ

Makale‑4’ün temel problemi artık “pilot çalışır mı?” sorusundan, “çok sayıda pilot nasıl birlikte çalışır? Normatif çoğulluk (mezhepler, dinler, seküler hukuklar) altında nasıl birlikte yaşanır? Kanıt standartları nasıl ortaklaştırılır? Piyasa bütünlüğü ve suistimal direnci nasıl korunur?” sorularına evrilmiştir.

Bu metin üç ana çıktı üretir:

  1. Ekosistem Yönetişim Mimarisi(şer‘î + teknik + piyasa/regülasyon katmanları)
  2. Standartlaştırma ve Akreditasyon Paketi(kanıt, raporlama, uyumluluk)
  3. “Kardeş Havzalar” Yaklaşımı ile çok-havzalı pilot portföyü ve ölçeklenme yol haritası

NET KURAMSAL İDDİA VE DİSİPLİNLERARASI KONUMLANMA

Bu makalenin temel iddiası şudur: Dijital teknolojiler — özellikle blokzincir ve kanıtlanabilir kimlik sistemleri — non‑territorial (bölgesel olmayan) normatif çoğulluğu yönetmek için, tarihte (ör. Osmanlı Millet Sistemi, Çin Tang Fanfang Modeli) görülenden daha tutarlı, şeffaf ve ölçeklenebilir bir idari ve sözleşme altyapısı sunabilir.

Bu makale; denilenleri tekrarlayan teorik patinaj değil, hele bir ideoloji kurgusu hiç değildir. Bu makaleler tekrarlanacakları diyen bir tecdid hareketi bir ictihad cesaretidir. Yetkin şahsiyetlere çok katmanlı, çok dilli, displiler arası bakışla “Gelin kapalı kapıyı aralayalım” çağrısıdır.

Bu iddia, tek bir disiplinin içinden değil, hukuk teorisi (legal pluralism), siyaset bilimi (polycentric governance), sistem mühendisliği ve İslam iktisadının kesişiminden test edilmelidir. Dolayısıyla bu metin, salt bir teorik manifesto, salt bir teknik standart önerisi veya salt bir politika belgesi değil; bu üç amacı test edilebilir bir prototip yol haritası üzerinde birleştiren disiplinler arası bir tasarım çalışmasıdır.

Temel literatür boşluğu, normatif çoğulluğun dijital ortamda yalnızca teorik olarak değil, kanıt (proof) ve sorumluluk (accountability) mekanizmalarıyla nasıl işletileceği sorusudur. Makale, bu sorulara yanıt ararken, dört analitik katman üzerinden kurgulanmış çok‑katmanlı bir “Kardeş Havzalar Atlası” sunarak, teorik çerçeveyi somut bir küresel tasarım ve stratejik yol haritasına dönüştürür.

Analitik katmanlar:

  1. Tarihî medeniyet hatları
  2. Sömürge rotaları
  3. Modern ticaret koridorları
  4. Kalkınma bölgeleri

Bu yaklaşım, Konfüçyüsist, Budist, Hindu, Müslüman ve Ortodoks sosyolojisinin entegratif yakınlaşmasını destekleyerek, Latinist modern asimilasyoncu direnci ve ayrıştırıcı kışkırtıcılığı kırma potansiyeline sahiptir. İdeolojik ayrıştırıcı terminoloji yerine, iktisadi terminoloji üzerinden yürüyerek küresel barışın tesisi hedeflenmektedir.

Seri Uyum Haritası (Makale 1–4)

Makale Odak Çekirdek İddia Makale-4’e Köprü
1 Epistemoloji ve güven mimarisi Fiat/borç merkezli güven krizi → varlık-temelli (asset-backed) güven Normatif ilkeler ve meta-para ontolojisi
2 Referans mimari (L0–L7) Norm (fıkıh+regülasyon) → DID/VC → tokenizasyon → oracle → akit motoru → denetim Standartlanabilir kanıt ve kontrol hedefleri
3 Dağıtım disiplini ve kanıt paketi Pilotun “söz değil delil” üretmesi; suistimal dar geçitleri Ekosistem sertifikasyonu ve ölçek disiplini
4 Yönetişim+standart+akreditasyon Çok-normlu dünyada birlikte yaşam için ‘çok-fıkıhlı arama motoru’ + kanıt standardı Kardeş havzalar, küresel genişleme, sürdürülebilir ölçek

 

Makale-2’nin katmanlı mimari yaklaşımı ve çok-fıkıhlı akit motoru fikri, Makale-4’te “ekosistem yönetişimi” ve “profil standartları” olarak kurumsallaştırılır.[21]

1. Giriş: Makale-3’ten Makale-4’e Geçiş

Makale-3, HÜDA BİR havzasını “yaşayan laboratuvar” olarak kurgulamış ve pilotun sahada suiistimali daraltan kontrol setlerini (mint/burn, encumbrance, pause-then-review, çoklu şahitlik/oracle çeşitliliği, audit pack) tanımlamıştı. Makale-4’ün hedefi, bu pilot disiplinini “normatif coğrafya” prensibiyle çoğaltmak; aynı norm profiline tabi toplulukların sınır ötesi kardeş havza ilişkileri kurmasını ve farklı normların çatışmasız ticaretini “normatif tercüme” mekanizmalarıyla mümkün kılmaktır.

Makale-3’te pilot düzeyinde kurulan dağıtım disiplini; issue tracking, audit pack şablonları, go/no-go kapıları, mint/burn kontrolü ve encumbrance (rehin/temlik) kayıtları ile, sistemin sahada suistimal ve spekülasyona karşı dar geçitler kurmasını hedeflemiştir. Makale-4, Makale-4, bu pilot disiplinini, yalnızca coğrafi değil, tarihsel, sosyolojik ve insani kalkınma katmanlarını da içerecek şekilde genişletilmiş bir ‘ekosistem’ ölçeğine taşır. Çok sayıda pilotun aynı kanıt standardına göre ölçülmesi, farklı normatif rejimlerde (mezhep/din/seküler hukuk) birlikte çalışabilmesi ve uluslararası akreditasyon dilini konuşabilmesi gerekir.

2. Tasarım Hedefi: Doğruluk–Şeffaflık–Üretim Üçgeni

Ekosistemin başarısı üç ölçüyle yönetilir:

  • Doğruluk: Akit şartları, ödeme, rezerv, encumbrance (rehin/temlik), teslim zinciri ve kabz (teslim) olgusu doğru mu?
  • Şeffaflık: Denetim izi üretiyor mu; kanıt doğrulanabiliyor mu; ihtilaf ve istisna yönetimi kayıtlı mı?
  • Üretim: Finansman gerçek üretime bağlanıyor mu; fiyat/kalite/saklama süreçleri spekülasyona kapı bırakıyor mu?

Bu üçgenin ekosistem düzeyindeki karşılığı; standartlaştırma + teşvik tasarımı + kriz yönetimi + akreditasyon paketidir.

3. Ekosistem Yönetişim Modeli: Üç Katman + İcra Mekanizması

Ölçeklenebilirlik için yönetişim tek bir kurul veya tek bir kurumda toplanamaz. Ekosistem, üç katman ve icra mekanizması ile tasarlanmalıdır:

Katman Temel Sorumluluk Ürün/Artefakt Kanıt (Audit Pack)
Şer‘î Yönetişim Fıkhî profiller, istisna prosedürü, ihtilaf çözümü Fiqh Profile Registry + sürüm disiplini Profil sürümü, diff, gerekçe, onay zinciri
Teknik Yönetişim Protokol yükseltme, güvenlik, SoD/multi-sig, build kanıtı Release policy + reproducible build Code hash, audit raporu hash, change log
Piyasa/Regülasyon AML/CFT, piyasa bütünlüğü, tüketici koruma, raporlama Reg-tech & Market Integrity Pack KYC/izin kanıtı, alarm logları, yaptırım/telafi

AML/CFT ve gözetim hedefleri için FATF ilkeleri; AB pazarında kripto-varlık ve dijital dayanıklılık için MiCA ve DORA; siber dayanıklılık tasarımında NIST CSF 2.0 gibi çerçeveler, ekosistem düzeyinde uyumluluk hedefi olarak referans alınmalıdır.[1][2][3][4]

3.1 Şer‘î Yönetişim: Fıkhî Profillerin Kurumsallaştırılması

Çok-fıkıhlı akit motoru yaklaşımı, mezhep farklılıklarını “parametre seti” olarak yönetir; ancak bu, tek başına yeterli değildir. Şer‘î yönetişim, yazılı ve kanıt üretir hâle getirilmelidir.

  • Fiqh Profile Registry: Her profil; akit şablonları, zorunlu şartlar, yasaklar, istisna ilkeleri ve “gerekçe” meta verisi ile tanımlanır.
  • Sürüm disiplini: Profil değişiklikleri diff üretir; gerekçeli karar metniyle birlikte imzalı yayımlanır; asgari bekleme süresi (cooldown) uygulanır.
  • İçtihat uyuşmazlığı prosedürü: Aynı konuda farklı profiller varsa, kullanıcı/proje şeffaf biçimde profil seçimi yapar; sistem gizli norm taşımaz.
  • Ek olarak, çapraz-norm ihtilaflarını yönetmek için bir “Arabuluculuk ve Üst Uzlaşı Çerçevesi” tanımlanmalıdır. Bu çerçeve, temel insan hakları, adalet (adl) ve maslahat (kamu yararı) ilkelerini referans alarak, profiller arası uyuşmazlıklarda bağlayıcı olmayan ancak yönlendirici karar destek önerileri üretebilir.
  • Şer‘î denetim izi: Audit Pack içinde profil sürümü, parametre seti, onay zinciri ve yürürlük tarihi zorunlu alanlardır.

Kurumsal şer‘î yönetişim ve gözetim standartları için IFSB’nin şer‘î yönetişim rehberleri ve AAOIFI şer‘î standartları, profilleme çalışmalarına referans seti sağlar.[18][19]

3.2 Teknik Yönetişim: Protokol Güncellemeleri Bir Risk Sınıfıdır

Ekosistem ölçeğinde en kritik kırılganlık, protokol güncellemeleridir. Bu nedenle yükseltme/parametre değişikliği “mühendislik işi” olmaktan çıkarılıp “yönetişim olayı” hâline getirilmelidir.

  • Reproducible build + sürüm imzası: Derleme kanıtı, sözleşme bytecode hash’i ve bağımsız güvenlik denetimi raporu hash’i birlikte saklanır.
  • Ayrıştırılmış yetkiler (Segregation of Duties) + multi-sig: Yükseltme, pause/unpause ve kritik parametre değişiklikleri tek kişide toplanamaz.
  • Change-window disiplini: Çiftçi/üretici sezonları ve teslim dönemlerinde upgrade pencereleri daraltılır; kritik dönemlerde yalnız güvenlik yaması uygulanır.
  • Rollback standardı: Red-team bulgusu veya regülasyon uyarısı gibi tetiklerde otomatik geri alma kriterleri önceden tanımlanır.

3.3 Piyasa/Regülasyon Katmanı: Egemenlik ile Uyum
Bu katmanın temel işlevi, ekosistemi ulusal ve uluslararası hukuk çerçeveleriyle uyumlu hale getirmek ve devlet aktörlerine somut faydalar sunmaktır. Önerilen model, egemenlik devri veya alternatif bir hukuk düzeni kurma iddiası taşımaz. Aksine, mevcut regülatif amaçlara (vergi toplama, AML/CFT, piyasa istikrarı, tüketici koruma) daha etkin ve düşük maliyetle ulaşılmasına yardımcı olacak bir “reg-tech” altyapısı önerir. Devletler için somut değer önerisi şu bileşenlerle paketlenebilir:

  • Kapsamlı ve Gerçek Zamanlı Kayıt: Tüm işlemlerin ve kanıtların şifreli denetim izi, kayıt dışı ekonomiyi azaltır ve vergi tabanını netleştirir.
  • Otomatik Uyum (Compliance-by-Design): AML/CFT kuralları, KYC/VC’ler ve işlem limitleri protokol seviyesine gömülebilir.
  • Erken Uyarı Sistemi: Piyasa bütünlüğü paketi (Market Integrity Pack), spekülasyon ve manipülasyon sinyallerini geleneksel piyasalardan daha hızlı tespit edebilir.
  • Hedefli Sosyal Politikalar: Kooperatiflere veya küçük üreticilere yönelik sübvansiyonlar ve garantiler, token akışları üzerinden izlenebilir ve doğrulanabilir hale gelir.

4. Standartlaşma Mimarisı: Kanıt Standardı, Veri Sözlüğü ve Mesajlaşma

Ekosistem ölçeğinde en güçlü kaldıraç, “kanıt standardı”dır. Aynı olayın (depo girişi, kalite sertifikası, teslim teyidi, rehin tesisi, ihtilaf kararı) her havzada aynı şekilde kanıtlanabilir olması gerekir. Bunun için üç bileşen zorunludur: (i) kimlik/yetki standardı, (ii) veri sözlüğü, (iii) mesajlaşma standardı.

Kimlik ve yetkilendirme için DID/VC yaklaşımı; kanıtın kaynağını ve sorumluluk zincirini doğrular.[5][6]

Kurumsal sistemler arası mesajlaşma ve reg-tech raporlamada, ISO 20022 gibi standartlar “köprü dili” işlevi görür.[7]

4.1 “Audit Pack”ın Ekosistem Standardına Dönüşmesi

Makale-3’teki Audit Pack şablonları, ekosistem standardı hâline getirilmelidir. Önerilen minimum paket:

  • Kimlik/Yetki Kanıtı: DID/VC zinciri, rol, süre, iptal bilgisi.
  • Varlık Kanıtı: parti NFT / depo makbuzu / fizikî stok doğrulaması; mint/burn eşleşmesi.
  • Nitelik Kanıtı: kalite/lab sertifikası, numune zinciri, ikinci-test koşulları.
  • Encumbrance Kanıtı: rehin/temlik/haciz işaretleri; öncelik kuralına uygun zaman damgası.
  • Akit Kanıtı: akit şablonu sürümü, fıkhî profil sürümü, parametre diff, gerekçe alanı.
  • Uyuşmazlık Kanıtı: dispute kaydı, pause-then-review tetikleri, hakem gerekçesi ve karar hash’i.

 

4.2 Teknoloji Bağımsız Kanıt Çerçevesi ve Uyumluluk Katmanı
Merkeziyetsiz teknolojilere (blokzincir, DID) dayalı mimari, şeffaflık ve güvenilirlik sağlarken, bu teknolojilerin yaygınlaşma süreci, ölçeklenme maliyetleri ve yargı bölgelerindeki regülatif belirsizlikler dikkate alınmalıdır. Bu nedenle, önerilen “kanıt standardı”, teknoloji bağımsız bir veri modeli olarak tanımlanmalıdır. Örneğin, bir Audit Pack’in blokzincir üzerinde hash’lenmiş kaydı ile merkezi bir veri tabanında saklanan ve elektronik olarak imzalanmış kaydı, aynı kanıt bütünlüğü ve sorumluluk izlenebilirliği garantilerini sağlayacak şekilde tasarlanabilir. Bu yaklaşım, teknolojik geçiş dönemlerinde ve farklı altyapı olgunluk seviyelerine sahip havzalarda sistemin benimsenmesini kolaylaştıracaktır.

5. Non-Territorial Fıkhî Özerklik ve  Çok-Havzalı Pilot: “Kardeş Havzalar” ve Millet Modeli Benzeri Birlikte Yaşam

Plot/köy ölçeği, kendi kendine yetebilirlik varsayımı nedeniyle dar kalabilir. Makale-4, pilot biriminin “havza” olması gerektiğini savunur: onlarca köy, kasaba ve ilçe örneklemini; akıllı tarım, akıllı şehircilik ve akıllı yaşam bileşenleriyle birlikte modelleyebilen bir coğrafi-ekonomik bütün.

Havza yaklaşımı, aynı zamanda normatif çoğulluğu (Hanefî/Şâfiî/Caferî/Mâlikî/Hanbelî/İbâdî; ayrıca Yahudi, Hristiyan, Hindu, Budist vb. dinî norm kümeleri ve seküler hukuk rejimleri) tek bir çatı altında birlikte çalıştırabilecek “çok-fıkıhlı arama motoru” tasarımını zorunlu kılar.

5.1 Havza Seçim Kriterleri (Analitik Çerçeve)

Havzalar, aşağıdaki çok-disiplinli ölçütlere göre seçilmelidir:

  • Normatif Temsil: Hâkim mezhep/din/seküler norm; iç çeşitlilik ve çatışma çözüm kapasitesi.
  • Ekonomik Doku: Tarım–sanayi–hizmet karışımı; emtia depolama/lojistik erişimi.
  • Coğrafya: Dağ/ova/nehir/delta/çöl/deniz kıyısı gibi farklı fizikî risk profilleri.
  • Kurumsal Hazırlık: Lisanslı depo, kooperatif/mahalli birlik altyapısı, veri yönetişimi.
  • Dijital Altyapı: Bağlantı, kimlik sistemleri, e-devlet entegrasyonu, siber kapasite.
  • Açık Veri ve Ölçüm: SDG uyumlu metrik toplama, denetim kabulü, VLR üretme yeteneği.
  • Ekonomik Teşvik ve Sürdürülebilirlik Modeli: Pilot havzanın, sistemin sunduğu değeri (düşük işlem maliyeti, hızlı ödeme, spekülasyona karşı koruma, yeni pazarlara erişim) ekonomik aktörler için somutlaştırabilecek bir üretim/tedarik zinciri yapısına sahip olması. Pilot tasarımı, katılımcıların (üretici, tüccar, yatırımcı) ekonomik fayda-maliyet dengesini açıkça ortaya koyan bir “token ekonomi” (tokenomics) ve teşvik uyum modelini içermelidir. Sistemin işletme maliyetlerinin (teknoloji, denetim, yönetişim) nasıl karşılanacağı (işlem ücretleri, kamu/kooperatif destekleri, konsorsiyum katkıları) baştan şeffaf şekilde modellenmelidir.
  • Kullanıcı Benimseme (Adoption) Stratejisi: Bölgedeki dijital okuryazarlık seviyesi, mobil/İnternet erişimi, yerel dilde eğitim ve destek mekanizmalarının varlığı. Pilot, teknik olmayan son kullanıcılar (örn. çiftçiler) için sezgisel arayüzler (UI/UX), SMS/USSD gibi düşük teknoloji erişim kanalları ve “dijital elçi” (field agent) ağları tasarlamalıdır.
  • Politik ve Regülatif Risk Profili: Ülkenin/ bölgenin finansal teknolojiye ve yabancı yatırıma yaklaşımı, veri yerelleştirme yasaları, kripto-varlık regülasyonları ve siyasi istikrar düzeyi. Havza seçiminde, pilotun hukuki zemininin net olduğu ve yerel otoritelerin iş birliğine açık olduğu bölgeler önceliklendirilmelidir.

Yerel ölçekli yönetişim birliği kurulması için Türkiye’de Mahallî İdare Birlikleri Kanunu (5355) ve Büyükşehir Belediyesi Kanunu (5216) çerçeveleri, pilotun hukukî zeminini oluşturabilir.[9][10]

5. Çok-Katmanlı Kardeş Havzalar: Tarihsel, Sosyolojik ve İnsani Bir Atlas

Makale-3’teki pilot disiplini, ekosistem ölçeğine taşınırken, yalnızca coğrafi veya normatif çeşitlilik değil, tarihsel derinlik, sosyolojik katmanlar ve insani kalkınma potansiyeli bir arada düşünülmelidir. Bu bölüm, “havza” kavramını, dört analitik katman üzerinden kuran ve Fintek Fıkhı’nın evrensel iddiasını somutlaştıran bir “Kardeş Havzalar Atlası” sunmaktadır.

Analitik Çerçeve: Dört Katmanlı Yaklaşım

  1. Katman 1 – Temel (Kökler ve Meşruiyet): Tarihi Medeniyet ve Ticaret Hatları (İpek Yolu, Millet Sistemi, Tang’ın Fanfang’ı vb.). Bu katman, normatif çoğulculuğun tarihte işlediği kanıtlanmış modelleri sağlar.
  2. Katman 2 – Telafi (Adalet ve Hafıza): Sömürge ve Kaynak Akış Rotaları. Bu katman, tarihsel adaletsizliklerin adresi ve kaynakların şeffaf yönetimi için laboratuvarlar sunar.
  3. Katman 3 – Omurga (Gerçeklik ve Ölçek): Modern Küresel Ticaret ve Lojistik Koridorları. Bu katman, sistemin mevcut küresel ekonomiyle entegrasyonunu ve fiziki altyapısını tanımlar.
  4. Katman 4 – İnsani Kalkınma (Potansiyel ve Dönüşüm): Entegrasyonu Düşük, Potansiyeli Yüksek Bölgeler. Bu katman, geleneksel kalkınma modellerinin ulaşamadığı alanlarda, dijital protokolün dönüştürücü gücünü test eder.

Bir “Kardeş Havza”, bu dört katmandan en az ikisinin, tercihen üç veya dördünün kesişiminde konumlanır. Bu kesişim, onu sadece bir pilot değil, bir “medeniyet laboratuvarı” yapar.

5.1 Kardeş Havzalar Atlası: Seçilmiş Örnekler

Aşağıdaki tablo, dört katmanlı analitik çerçeveye göre seçilmiş örnek havzaları özetler. Tabloya, sistemin ‘Kurucu Epistemik Çekirdek’ini oluşturan Hüda Bir (referans pilot) ve Tang Fanfang (tarihi entegrasyon modeli) havzaları eklenmiştir. Maveraünnehir (epistemik çoğulculuk laboratuvarı) zaten mevcut olup, bu üçlü birlikte Fintek Fıkhı’nın teorik köklerini ve pratik yayılma mantığını temsil eder. Tüm 50 havzanın tam listesi, stratejik kademelendirmesi ve her biri için normatif profil özeti Ek D’de (Ek C yerine) verilmiştir.

Havza Adı (Örnek) Katman 1
Tarihi Temel		 Katman 2
Sömürge/Kaynak Bağı		 Katman 3
Modern Koridor		 Katman 4
Kalkınma Odağı		 Normatif Öz & Pilot Teması
Hüda Bir Referans Havzası (Bursa, TR) Osmanlı başkenti, İpek Yolu batı ucu, Millet Sistemi pratiği. Modern Türkiye’nin sanayi/kentleşme dönüşümü. Marmara sanayi/lojistik koridoru, dijital dönüşüm. Kır-kent entegrasyonu, dağ köyleri kalkınması. Yeni Köylülük Hanefî fıkhı + Osmanlı örfü. “Dağıtım Disiplini” laboratuvarı. Dağ-şehir köprüsü ve akıllı sözleşme şablonlarının testi.
Tang Fanfang Mirası Havzası (Xi’an, CN) Tang Hanedanı “Fanfang” modeli, İpek Yolu doğu başkenti. Sosyalist modernleşme, Tang geleneği (Fangfu) ile inovatif küreselleşme Yeni İpek Yolu (BRI) lojistik merkezi. Kültürel mirasın dijital ekonomiye entegrasyonu. Konfüçyüs devlet aklı + Hui (Müslüman) ticari örfü. Tarihi çok kültürlü yönetişimin dijital kodlanması ve kültürel menşe NFT’leri
Maveraünnehir Epistemik Havzası (Semerkant, UZ) İpek Yolu kalbi, bilim merkezleri. Rus/Sovyet etkisi. Yeni İpek Yolu (BRI) demiryolu. Sovyet sonrası geçiş, Aral ekolojik krizi. Sünni-Şii-Ortodoks-Mecusi etkileşimi. Epistemik çoğulculuğun tokenizasyonu.
Malabar Sahili Çok Dinli Havzası (Kochi, IN) Baharat Yolu, çok dinli ticaret. Portekiz/İngiliz sömürge limanı. Ana konteyner deniz yolu, IT hizmet ihracı. Kırsal-urban geçiş, küçük üreticiler. Hindu-Hristiyan-Müslüman-Yahudi sosyolojisi. Adil baharat tedarik zinciri.
Sahel İklim Direnci Havzası (Niger) Trans-Sahra ticaret yolu. Fransız sömürge idaresi. (Sınırlı) İklim kırılganlığı, gıda güvensizliği. Mâlikî fıkhı + geleneksel örf. Akıllı kuraklık direnci ve mikro-grid token ekonomisi.
Pasifik Mikroada İklim Adaleti Havzası (Kiribati) (Denizcilik gelenekleri). İngiliz/Amerikan etkisi. (İzole) İklim değişikliği varoluşsal tehdit. Yerli topluluk yönetişimi. Mavi karbon ve dijital ulus varlık fonu.
And Yaylaları Yerli Hukuk Havzası (Cusco, PE) İnka ticaret ağı. İspanyol sömürge idaresi. Maden ihrac koridoru. Yerli hakları, kırsal yoksulluk. Ayllu (Quechua) kolektif mülkiyeti. Topluluk onaylı doğal varlık tokenizasyonu.
Endülüs Mirası Barışma Havzası (Granada, ES) Endülüs medeniyetler birliği. Reconquista sonrası asimilasyon. Avrupa turizm/lojistik ağı. (Gelişmiş bölge) Laik hukuk + tarihi dini hafıza. Convivencia ilkesinin dijital yönetişime kodlanması.
Büyük Göller Kritik Mineral Havzası (Kivu, CD) (Yerel krallıklar). Belçika sömürgeciliği, kaynak sömürüsü. (Kırık) Çatışma sonrası, kayıt dışı maden. Geleneksel şeflik + geçiş hukuku. Şeffaf ve adil kritik mineral tedarik zinciri.

5.2 Atlasın Analitik Çerçeveye Entegrasyonu ve Stratejik Yol Haritası

Bu atlas, soyut bir liste değil, Fintek Fıkhı ekosisteminin genişleme stratejisinin temelidir.

  1. Kesişim Noktalarının Önceliği: İlk pilotlar ve en güçlü ağ etkisi, katmanların en fazla kesiştiği havzalardan başlamalıdır. Örneğin:
    • Başlangıç Odak Noktası (Faz-1): Bursa (Uludağ) Havzası (Katman 1: İpek Yolu başkenti; Katman 3: Lojistik merkezi; Katman 4: Dağ köylerinde kırsal kalkınma) ve Maveraünnehir Havzası (Katman 1,2,3,4’ün güçlü kesişimi).
  2. Koridor Tabanlı Genişleme: Başarılı pilot havzalar, kendilerini çevreleyen tarihi ve modern koridorlar boyunca “dijital kervan yolları” oluşturacak şekilde genişletilir. Örn: Maveraünnehir’den, İpek Yolu güzergahı boyunca hem doğuya (Kaşgar) hem batıya (Tahran, İstanbul) bağlantılar kurulur.
  3. Katmanlar Arası Köprü İnşası: Sistemin nihai amacı, bu katmanlar arasında değer akışı köprüleri kurmaktır. Örneğin:
    • Katman-4’teki (Sahel) bir çiftçinin ürettiği “iklim-dirençli” mahsulün kanıtı (Audit Pack), Katman-3’teki (modern lojistik) bir şeffaf tedarik zinciriyle Katman-2’deki (sömürge limanı) bir adil ticaret platformuna, oradan da Katman-1’deki (tarihi çarşı) bir tüccar ağına ulaşabilir.

5.2.1 – Stratejik Genişleme Çerçevesi: Çekirdek, Halka ve Küresel Müşterekler

  • Ek D’de Sunulan 50 havzalı atlas, rastgele bir liste değil, ‘Kurucu Çekirdek’ten dışa doğru açılan üç kademeli bir stratejik genişleme mantığına dayanır. Birinci Kademe (Kurucu Çekirdek), sistemin epistemik ve yönetişim DNA’sını oluşturan Hüda Bir (Osmanlı Millet Modeli), Maveraünnehir (İslami Çoğulculuk) ve Tang Fanfang (Konfüçyüs-İslam Sentezi) havzalarından oluşur. Bu üçlü, normatif tercüme ve çok-katmanlı kimlik protokollerinin temel şablonlarını üretecek ‘protokol anayasası’ işlevi görecektir.
    • İkinci Kademe (Temel Yayılma Koridorları), bu çekirdekten fiziksel ve kültürel olarak yayılan Balkanlar, Kafkaslar, Orta Asya, Hint Alt Kıtası ve Çin iç koridorlarını kapsar. Bu havzalar (örn: Dicle-Botan, Aras-Kura, Srivijaya), çekirdek modellerin farklı mezhep, örf ve devlet yapılarıyla ilk entegrasyon testlerinin yapılacağı laboratuvarlardır.
    • Üçüncü Kademe (Küresel Müşterekler ve Gelecek Sınırları), sistemin insanlığın ortak meselelerine (iklim, göç, dijital kimlik, uzay) cevap verme kapasitesini test eder. Buradaki havzalar (Antarktika, Metaverse, Göç Koridorları), fıkhî/normatif araçların evrensel insani değerler ve yeni teknolojik gerçekliklerle nasıl uyumlandırılabileceğinin sınırlarını zorlayacaktır.
      Bu kademeli yaklaşım, teorik iddianın kontrolsüz bir ütopya olmadığını, aksine öğrenerek, test ederek ve uyarlayarak ilerleyen somut bir yol haritası olduğunu göstermektedir.”

5.3 Sonuç: Atlasın Makaleye Kattığı Üstün Değer

Bu “Çok-Katmanlı Kardeş Havzalar Atlası” ile Makale-4:

  • Epistemolojik iddiayı (Makale-1) somut bir coğrafi ve sosyolojik haritaya dönüştürür.
  • Teknik mimariyi (Makale-2) ve kanıt disiplinini (Makale-3), insanlığın gerçek ve çeşitli ihtiyaçlarına bağlar.
  • Projeyi, marjinal bir finansal teknoloji denemesinden, küresel tarih, adalet, ekonomi ve kalkınma meseleleriyle yüzleşen bütüncül bir medeniyet tasavvuruna yükseltir.
  • “Küresel Entegre Regülasyon” alt başlığını anlamlandırır: Regülasyon artık sadece kurallar değil, bu çok katmanlı gerçekliği yöneten akıllı, esnek ve adil bir protokoldür.

5.4. Açıklayıcı Metin:

Epistemik ve Normatif Laboratuvarlar Olarak Havzalar:

Önerilen havza portföyü, sadece coğrafi veya ekonomik çeşitliliği değil, insanlığın hukuki ve etik düşünme biçimlerindeki temel paradigmaları temsil etmek üzere kurgulanmıştır.

  • Maveraünnehir Epistemik Havzası: İpek Yolu’nun kalbinde, İslam’ın Sünni ve Şii ekollerinin, Hristiyanlığın Doğu ve Batı kanatlarının, Zerdüştlüğün ve Budizm’in yüzyıllarca iç içe geçtiği bu bölge, “çok-fıkıhlı arama motoru”nun nihai test alanıdır. Buradaki pilot, yalnızca mezhepler arası değil, dinler, kadim inançlar ve seküler gelenekler arasında ortak bir sözleşme dili geliştirme kapasitesini ölçecektir. “Epistemik çoğulculuğun tokenizasyonu” teması, medrese kütüphanelerindeki el yazmaları gibi bilgi varlıklarının, onarıcı finansman modelleriyle nasıl desteklenebileceğini keşfedecektir.
  • Yerli ve Kadim Hukuk Havzaları (And, Orta Afrika, Amazon, Aborjin): Batılı mülkiyet ve sözleşme kavramlarının ötesine geçen bu havzalar, sistemin kolektivite, nesiller arası sorumluluk, doğanın hakları ve sözlü geleneğin normatif gücünü kabul edip edemeyeceğini sınayacaktır. Quechua’nın “Sumak Kawsay”ı, Aborjin “Dreamtime”ı veya Bantu topluluklarının ortak mülkiyet anlayışı, L0 normatif katmanına yeni parametreler (örn. time_horizon = “intergenerational”, ownership_type = “collective_stewardship”) olarak entegre edilmeli ve bunların token ekonomisi ile nasıl uyumlu hale getirilebileceği araştırılmalıdır.
  • Ortodoks Hristiyanlık Havzası (Aras-Kura ve Maveraünnehir’e entegre): Ortodoks kilise hukuku (kanon hukuku) ve manastır ekonomisi gelenekleri, özellikle vakıf (stewardship) ve topluluk yönetişimi açısından zengin normatif katmanlar sunar. Bu değerler, Gürcistan veya Ermenistan’daki pilotlarda, akıllı tarım kooperatifleri veya kültürel miras fonları aracılığıyla test edilebilir.

Bu evrensel atlas, Fintek Fıkhı serisinin temel iddiasını somutlaştırmaktadır: Önerilen sistem, yalnızca “Müslüman mezheplere uyarlanmış bir finans teknolojisi” olmanın ötesinde, köklerini Millet Sistemi gibi tarihte başarıyla uygulanmış çoğulcu yönetişim modellerinden alır. Endülüs’ten Osmanlı’ya, Timur’dan Babür’e, Selçuklu’dan Altın Orda’ya, Srivijaya’dan Murabıtlar ve Eyübîlere uzanan bu kadim tecrübeler, İslam medeniyetinin normatif çeşitlilik içinde nasıl kapsayıcı bir birlikte yaşam inşa ettiğinin canlı kanıtıdır. Serinin önerisi, bu tarihsel birikimi dijital çağa taşıyarak, insanlığın tüm çoğul normatif akıl ve deneyimini, şeffaf bir kanıt ve sözleşme düzeni altında buluşturabilecek evrensel bir altyapı kurmaktır. Seçilen her havza, bu evrensel çatı altında kendi özgünlüğünü koruyacak ve sistemin esnekliği, dayanıklılığı ve nihayetinde adaletini sınayan bir “canlı laboratuvar” işlevi görecektir.

5.5 Akreditasyon Dili: SDG/VLR + ISO Akıllı Şehir Göstergeleri + Yavaş Şehir

Küresel ölçekte karşılaştırılabilirlik için pilot havzalar, SDG uyumlu Voluntary Local Review (VLR) raporları üretebilmeli; ISO 37120/37122/37101 gibi kent/hayata dair gösterge ve yönetim sistemi standartlarıyla ölçüm disiplinini kurabilmelidir.[14][15][16][11][12][13]

Yavaş Şehir (Cittaslow) konsepti, yaşam kalitesi ve yerel özgünlük odaklı bir ek çerçeve sunar; havza bazlı pilotlar bu çerçeveyle de uyumlanabilir.[17]

5.6 Çok-Fıkıhlı Motorun Normatif Tercüme Yeteneği

Farklı norm profillerine sahip iki havza arasında (örn: HÜDA BİR – Hanefî / Po Vadisi – kooperatif-seküler), sistem “normatif tercüman” gibi çalışır. HÜDA BİR’de üretici–alıcı ilişkisi selem akdiyle (peşin bedel + vasıfları belirli malın ileri tarihte teslimi) güvence altına alınıyorsa, Po Vadisi tarafında bu akit, “Forward Contract with Ethics” (vadeli teslim + fiyat/teslim manipülasyonlarına karşı etik kısıtlar + şeffaf depo/lojistik doğrulama) şablonuna çevrilir. Böylece taraflar kendi normatif rejimlerinden (milletlerinden) çıkmadan, ortak kanıt paketi ve uyuşmazlık protokolü üzerinden çatışmasız ticaret yapar.

6. Reg-Tech ve Piyasa Bütünlüğü: Market Integrity Pack

Makale-3’te önerilen pause-then-review yaklaşımı, ekosistem düzeyinde “Market Integrity Pack” ile tamamlanmalıdır. Amaç, spekülasyonun zincir dışı kanallarını (OTC, sosyal medya, söylenti ekonomisi) ölçülebilir göstergelerle izlemek ve otomatik tedbir üretmektir.

  • Göstergeler: fiyat sapması endeksi, teslimli/teslimsiz işlem oranı, OTC hacim tahmini, söylenti skoru (NLP), şikâyet yoğunluğu.
  • Alarm eşikleri: eşik aşımında otomatik pause; zorunlu ikinci kalite testi; oracle yeniden dağıtımı.
  • Kriz iletişimi: üç cümle kuralı (ne oldu–ne yapıyoruz–ne zaman güncelleme) ve zaman çizelgesi şablonu.
  • Manipülasyon kanıt listesi: iddia türlerine göre zorunlu kanıt seti (işlem izleri, oracle logları, teslim kayıtları).

7. Mahremiyet, Veri Koruma ve Seçimli Açıklama

Çok-havzalı ekosistem, veri koruma rejimlerine uyum üretmek zorundadır. Türkiye bağlamında KVKK; AB bağlamında GDPR; diğer yargı çevrelerinde yerel veri egemenliği düzenlemeleri, DID/VC tabanlı seçimli açıklama (selective disclosure) desenini kritik kılar.[8]

Prensip: Zincire mümkün olduğunca “taahhüt (commitment) ve hash” yazılır; kişisel/ticari sır veri, izinli kasalarda saklanır; denetçi/düzenleyici erişimi, rol ve amaç temelli kısıtlarla verilir.

7.1 Veri Egemenliği ve Çapraz-Yargı Uyumu
Kardeş havzalar farklı veri koruma rejimlerine (GDPR, KVKK, Çin’in Siber Güvenlik Yasası vb.) tabi olacaktır. Bu durum, kişisel ve ticari verinin hangi yargı bölgesinde saklandığı ve işlendiği konusunda karmaşıklıklar doğurabilir. Sistem, “veri egemenliği” ilkesini benimsemeli ve her havza için açık bir veri yerelleştirme ve paylaşım politikası tanımlamalıdır. DID/VC tabanlı seçimli açıklama mekanizmaları, bu politikaları teknik olarak uygulanabilir kılmanın anahtarıdır. Ayrıca, denetçi ve düzenleyicilerin sınır ötesi veri erişimi için önceden mutabakata varılmış “kanallı erişim” (gated access) protokolleri geliştirilmelidir.

8. Ölçme–Kanıtlama: Ekosistem Etki Modeli ve Test Suite

Makale-4, serinin iddiasını ampirik olarak savunulabilir kılmayı hedefler. Etki ölçümü, pilotların “kardeş havza” tasarımıyla eşleştirilmiş öncesi/sonrası ve kontrol grubu metodolojileriyle yürütülmelidir.

  • Ana sonuç ölçütleri: volatilite farkı, spekülasyon şüphesi bayrakları, şikâyet çözüm süresi, aktif üretici oranı, teslim gecikme dağılımı.
  • Yöntem: eşleştirme (coğrafya/ürün/ölçek) + farkların farkı; duyarlılık analizleri (profil parametre değişimi, SLA penceresi).
  • Kanıt çıktıları: J1–J7 (pilot audit pack seti) + ekosistem için J8 (akreditasyon/VLR paketi) ve J9 (piyasa bütünlüğü paketi).

8.1 Siyasi ve Regülatif Risklerin Ölçülmesi
Küresel ölçeklenmenin önündeki en büyük engellerden biri siyasi ve regülatif risklerdir. Etki modeli, bu riskleri ölçmek için göstergeler içermelidir: yasal değişiklik sıklığı, düzenleyici görüş belirsizliği endeksi, uluslararası yaptırım risk skoru gibi. Bu göstergeler, pilot havzaların uzun vadeli sürdürülebilirliğini değerlendirmek ve “yargı yetkisi haritalaması” yapmak için kullanılmalıdır.

8.2 Somutlaştırma: Örnek Bir Audit Pack ve İş Akışı
Hakem değerlendirmesinde belirtilen ampirik örnek eksikliğini gidermek için, sistemin işleyişini somutlaştıran bir senaryo aşağıda özetlenmiştir. Tam senaryo, şablonlar ve doldurulmuş örnek Audit Pack, makalenin çevrimiçi eki olarak sunulacaktır.

  • Senaryo: Bursa Dağ Yöresi’ndeki bir çiftçi (Hanefî profil), elindeki sertifikalı kiraz mahsulünü tokenize ederek satış akdine girer.
  • Adımlar ve Üretilen Kanıt (J-Set):
    1. J1-Kimlik: Çiftçi ve lisanslı depo, DID/VC ile kimliklerini ve rollerini doğrular.
    2. J2-Varlık: Depoya giren kirazlar için “Depo Makbuzu NFT”si basılır. Fiziki stok, QR kod ile eşleştirilir.
    3. J3-Nitelik: Bağımsız laboratuvar kalite sertifikası, VC olarak çiftçinin dijital cüzdanına bağlanır.
    4. J4-Akit: Çiftçi ve alıcı, “Selem Akdi Şablonu (Hanefî Profil v2.1)”ni kullanarak akit oluşturur. Parametreler (vade, fiyat, teslim yeri) açıktır.
    5. J5-Ödeme/Teminat: Akit, stablecoin ile ödeme ve mahsul rehni (encumbrance) kaydı ile tetiklenir.
    6. J6-Teslim (Kabz): Vade sonunda, alıcı depodan ürünü çeker. Bu işlem, depo çıkış kaydı ve alıcının dijital imzası ile kanıtlanır, token yakılır.
    7. İhtilaf Senaryosu (J7): Kalite anlaşmazlığı durumunda “pause-then-review” tetiklenir. Tarafların sunduğu kanıtlar (lab raporu, depo görüntüleri) ve seçilen hakemin (ör. Bursa İhtilaf Çözüm Otoritesi) gerekçeli kararı sisteme kaydedilir.
  • Bu örnek, “söz değil delil” ilkesinin ve Audit Pack’in sahada nasıl somut bir iş akışına dönüştüğünü göstermektedir.

9. Yol Haritası: Pilot → Havza → Kardeş Havzalar Ağı → Ekosistem

Önerilen ölçeklenme ritmi aşağıdaki gibi kurgulanabilir:

  1. Faz-0 (Hazırlık): Normatif profil kütüphanesi (fiqh+dinî norm+seküler hukuk), veri sözlüğü, Audit Pack standardı, siber temel kontroller.

“Teşvik ve Sürdürülebilirlik Modeli” çalışma paketi eklenmelidir. Bu paket, token ekonomisi tasarımını, sistem işletme maliyetlerinin finansman modellerini ve erken kullanıcıları çekmeye yönelik teşvik programlarını (incentive programs) içerir.

Bu faz aynı zamanda, ‘Kurucu Çekirdek Üçlüsü (Hüda Bir, Maveraünnehir, Tang Fanfang)’ arasında bir ‘Protokol İttifakı Mutabakat Metni’nin hazırlanmasını ve bu üç havzanın norm profillerinin ilk versiyonlarının (Fiqh Profile Registry v1.0) ortaklaşa yayınlanmasını içerecektir. Bu adım, sistemin merkezî olmayan ancak uyumlu bir şekilde doğuşunun sembolik ve operasyonel temelini atacaktır.”

 

Faz-1 (Havza Pilotu): Seçilen ilk iki havzada (HÜDA BİR ve Dicle-Botan) uçtan uca pilot başlatılır. Öncelik, bu pilotların ‘Kurucu Çekirdek’ (Maveraünnehir) ile ilk ‘kardeş havza’ protokolünü test etmesi olacaktır. Örneğin, HÜDA BİR’de tokenize edilen bir tarım ürünü, Maveraünnehir’deki çok-dinli bir tüccar ağı için Audit Pack’i nasıl üretebilir?

Bu ilk çapraz-norm işlemi, ‘normatif tercüme’ motorunun canlı ilk testi olacaktır. “Kullanıcı Deneyimi ve Benimseme (Adoption) Laboratuvarı” kurulmalıdır. Pilot bölgelerdeki hedef kullanıcılarla birlikte arayüz prototipleri geliştirilmeli, düşük teknoloji erişim kanalları test edilmeli ve bir dijital okuryazarlık/elçi eğitim müfredatı oluşturulmalıdır.

  1. Faz-2 (Kardeş Havzalar): En az dört farklı norm profiline genişleme; profil uyumluluk matrisi; ortak sertifikasyon.

“Siyasi ve Regülatif Risk Yönetim Çerçevesi” geliştirilmelidir. Bu çerçeve, farklı yargı bölgelerindeki yasal engelleri haritalayacak, uyum stratejileri geliştirecek ve politika yapıcılarla diyaloğu yapılandıracak bir birim olarak tasarlanmalıdır.

  1. Faz-3 (Akreditasyon): VLR raporları + ISO gösterge setleri; bağımsız denetim; uluslararası ortaklıklar.
  2. Faz-4 (Ekosistem): Pazar yerleri, kamu/kooperatif PPP mekanizmaları; Market Integrity Pack; açık standartlarla birlikte yaşama ölçeği.

Akademik Konumlanma: Ostrom / Teubner / Berman çizgisi Ötesi
Bu çalışma, Elinor Ostrom’un çok merkezli yönetişim (polycentric governance) ilkelerini dijital ve sınır ötesi bir bağlamda yeniden yorumlar. Ostrom’un fiziki ortak kaynaklar için geliştirdiği ilkeler (açık kurallar, izleme, cezalar), burada dijital kanıt ortaklığı için uyarlanır. Gunther Teubner’in “transnational private regimes” ve “societal constitutionalism” kavramları, sistemin kendi kendini düzenleyen (self-governing) normatif katmanını anlamak için bir çerçeve sunar. Bu çalışmanın ayırt edici katkısı, bu teorik zeminleri, işletilebilir bir kanıt ve sorumluluk protokolüne dönüştürmesi ve bunu İslami medeniyetinin içsel çoğulculuğu kadim uygulamalardan ilham ve içtihat geleneği ile harmanlayarak test etmesidir. [25], [26], [27]

10. Sonuç

Fintek Fıkhı serisinin vaadi, finansı “sözleşme metni” olmaktan çıkarıp “kanıt üreten bir düzen” hâline getirmektir. Makale-4’ün nihai katkısı ise, bu vaadin hangi topraklarda, hangi tarihsel bağlamlarda ve hangi insani potansiyellerle hayata geçirilebileceğini gösteren çok-katmanlı bir ‘Kardeş Havzalar Atlası’nı ve onun yönetişim mimarisini sunması, bu vaadin pilot ölçekten ekosistem ölçeğine geçebilmesi için gerekli yönetişim, standartlaşma, akreditasyon ve çok-normlu birlikte yaşam mimarisini yazmasıdır.

Bu çalışma, bir finansal teknoloji önerisinin ötesine geçerek, dijital çağda ‘medeniyetlerin yazılımı (civilizational software)’ üzerine bir denemedir. Sunulan 50 havzalı çerçeve, bu yazılımın farklı donanımlarda (coğrafyalarda, kültürlerde, hukuk sistemlerinde) nasıl çalışabileceğine dair kapsamlı bir test senaryosu paketidir. Nihai hedef, HÜDA BİR’deki bir dağ köylüsünün emeği ile Srivijaya’daki bir denizcinin geçiş hakkının, Maveraünnehir’deki bir bilginin içtihadı ve Tang Fanfang’daki bir tüccarın itibarı üzerinden, şeffaf bir kanıt zincirinde buluştuğu; kimliğin coğrafyaya değil, tercih edilen normatif aidiyete dayandığı; spekülasyonun değil, üretimin değer gördüğü yeni bir küresel düzenin protokolünü yazmaktır. Bu makaleler dizisi, bu uzun soluklu yolculukta sadece bir başlangıç kılavuzudur.

Son tahlilde, Makale‑3’te pilot düzeyde kanıtlanan dağıtım disiplini; bu makalede non‑territorial fıkhî özerklik, kardeş havzalar protokolü ve normatif tercüme mekanizmalarıyla uluslararası bir standarda bağlanmaktadır.

Nihai hedef, HÜDA BİR’deki bir dağ köylüsünün emeği ile Srivijaya’daki bir denizcinin geçiş hakkının, Maveraünnehir’deki bir bilginin içtihadı ve Tang Fanfang’daki bir tüccarın itibarı üzerinden, şeffaf bir kanıt zincirinde buluştuğu yeni bir küresel düzenin protokolünü yazmaktır.

Bu yolculuk, salt bir teknoloji projesi değil, “Sivil İslam’ın Kızıl Elması”nın — yani ticaret erbabının pratik aklı (Ahilik) ile tasavvuf erbabının deruni vizyonunun — tarihi mirasından beslenen bir medeniyet yeniden inşası çağrısıdır. Bu makaleler dizisi, eleştiren konumundan çıkıp, eleştirilen makamına, yani norm koyan, sistem tasarlayan, evrensel bir akıl ve adalet mimarı olma makamına geçme iradesinin somut bir tezahürüdür. Kök kültürümüzün kadim değerlerini, dijital çağın imkanlarıyla yeniden yorumlayarak küresel sahneye çıkmak; Ahilik ruhuyla organize olmuş bir “Ticaret-Tasavvuf” anlayışıyla, küresel akıldan yakınanları, küresel akıl olmaya davet etmektir. İşte o zaman, bizi eleştirenler bile, inşa ettiğimiz bu çoğunlukçu değil çoğulcu, tek tipleştirici değil çeşitlikçi, norm dayatıcı değil çok fıkıhlı, asimilasyoncu değil entegrasyoncu şeffaf, adil ve üretken değer sistemine katkı vermek durumunda kalacaktır.

Alaturka Medeniyet değerleri dünün değil yarınn değerler manzumesidir. Timur, Babür, Srivijaya, Selçuklu, Altın Orda, Endülüs, Murabıtlar, Eyubi-Memlükler Osmanlı İmparatorlukları BİZ’imdir. Biz sözlüklerinde 3 bin ortak kelimesi olan 3 millyar insanız. Ama dilimizi kaybetmişiz. Sözlüklerimizi açıp sözcüklerimizle çağa hitap ettiğimiz gün dünya bizim dilimizi konuşacaktır. Bizim müktesebatımız ile barış, barışıklık, barışçılık ile buluşacaktır.  BİZ Kadim değerlerimizle barışırsak Küresel ifsada son veren BİZ oluruz.

Yapacağımız tek şey dedemizi torunumuzla buluşturmaktır.

Makale-4 – Eleştirilere cevap matrisi

Aşağıdaki tabloda her eleştiri için (i) savunma/cevap, (ii) metne eklenecek netleştirme paragrafı ve (iii) beklenen kanıt/çıktı açıkça belirtilmiştir.

Eleştiri Cevap Metinde eklenecek netleştirme (1 paragraf) Beklenen kanıt/çıktı (test suite / pilot metriği)
Non-territorial fıkhî özerklik, ulus-devlet egemenliğiyle çatışabilir; ‘hukuk içinde hukuk’ algısı ve ‘fişin çekilmesi’ riski. Makale-4’ün amacı devlete rakip paralel bir hukuk kurmak değil; tarafların rızasıyla seçtiği özel hukuk/tahkim çerçevesinde, normatif uyumu ‘kanıt standardı’na bağlayan bir birlikte çalışabilirlik protokolü önermektir. Bu, metinde ‘Legal Interface / Legal Wrapper’ başlığıyla açıklaştırılmalıdır. Makale-4’te non-territorial yaklaşım, ‘egemenlik devri’ değil; sözleşme özgürlüğü ve tahkim üzerinden işleyen, devlete uyumlu bir “hukuki arayüz” olarak tanımlanacaktır. Havza içi işlemler yerel hukuka tabidir; sınır aşan işlemlerde ise taraflar, açık rıza ile seçilmiş norm profili ve tahkim şartı üzerinden ilerler. Kamu düzeni müdahalesi riskine karşı sistem, ‘pause–fallback’ ve uyumlu modda devam (compliance mode) seçeneklerini önceden tanımlar. Çıktı: standart tahkim şartı (arbitration clause) şablonu, hukukî arayüz karar ağacı, ‘kamu düzeni’ senaryo planı. Test suite: pause–fallback iş akışı testi; yetki/doğrulama testleri.
Normatif tercüme (Selem → etik forward vb.) mekanizması net değil: kim tercüme eder, bağlayıcılık nedir? ‘Fıkıh shopping’ ve ‘arka kapı’ riski. Normatif tercüme ‘şablon dönüştürme’ değildir; profiller arası işlemde korunan/korunmayan korumaları görünür kılan, kullanıcı rızası ve sertifikasyonla sınırlı bir mekanizmadır. Metinde “Normatif Kayıp Metriği (NLM)” ve ‘kırmızı bayrak’ kuralı eklenerek risk yönetilmelidir. Makale-4’te normatif tercüme; (i) tercümeyi yapan yetkili kurum(lar)ın (fiqh konseyi/standart kurulu), (ii) tercümenin bağlayıcılık çerçevesi (opt-in), (iii) tercüme sırasında korunan korumaların listesi ve (iv) Normatif Kayıp Metriği ile ölçülen taviz oranı üzerinden tanımlanacaktır. NLM eşiği aşıldığında işlem ‘kırmızı bayrak’ ile işaretlenir, kullanıcıya açık uyarı verilir ve gerekirse işlem engellenir; böylece ‘hilat/arka kapı’ eleştirisi tasarım kısıtı haline getirilir. Test suite: profil seçimi şeffaflık testi; NLM hesaplama/doğrulama testi; kırmızı bayrak tetik testi. Çıktı: Normatif Tercüme Kuralları dokümanı ve örnek 3 senaryo.
Standart otoritesinin kim olacağı ve yaptırım mekanizması belirsiz; standartlaşma ‘temenni’ olarak kalabilir. Makale-4, ‘kanıt standardı’nı teknik bir gereklilik olarak koyuyor; bunu işletmek için çok paydaşlı bir Standardizasyon Otoritesi ve uyum testleri gerekir. Metinde “Kardeş Havzalar Standart Kurulu” (charter + yetki matrisi) somutlanmalıdır. Makale-4’te, ekosistem standardı; açık kaynaklı norm profili kütüphanesi, sürüm yaşam döngüsü (diff/cooldown/rollback) ve uyum testleri ile birlikte tanımlanacaktır. Standardizasyon otoritesi; havzalar, şer‘î kurullar, teknik kurul ve bağımsız denetçilerden oluşan çok paydaşlı bir yapı olarak kurgulanır; standart yayınlama, sertifikasyon ve uyumsuzlukta yaptırım (askıya alma, risk etiketi, delil yenileme) yetkileri açıkça tabloya bağlanır. Çıktı: Standartlar Paketi v1 şeması + yetki/quorum/cooldown tablosu. Test suite: sürüm diff doğrulama, rollback koşulu testi, sertifikasyon uygunluk testi.
Market Integrity Pack kavramı test edilebilir içerik ister; zincir dışı spekülasyon (OTC, sosyal medya) nasıl izlenecek ve fıkhî denetimle nasıl bağlanacak? Market Integrity, sadece teknik değil; davranışsal ve kurumsal bir güven katmanıdır. Metinde suistimal sınıfları, metrikler, eşikler, alarm prosedürü ve kriz iletişimi şablonları netleştirilmelidir. Bu, fıkhî denetimi ‘kanıt ve gerekçe’ alanına bağlar. Makale-4’te Market Integrity Pack; (i) suistimal taksonomisi, (ii) metrikler (fiyat sapması, hacim anomalisi, teslimli oran, söylenti skoru), (iii) eşikler ve müdahale ritmi (pause–review–public note) olarak standardize edilecektir. Sosyal medya/NLP analitiği, hüküm üretmez; yalnızca ‘risk sinyali’ üretir ve şer‘î/etik kurulun gerekçeli değerlendirme kaydına (proof-of-deliberation) girdi olur. Çıktı: Market Integrity gösterge seti + alarm prosedürü; aylık kamu özeti. Test suite: alarm tetik testi; pause–review iş akışı testi.
Akreditasyon dili (SDG/VLR/ISO vb.) var; fakat fıkhî değerlerle bağ daha örnekli kurulmalı. Küresel akreditasyon, projenin meşruiyet ve ölçekleme arayüzüdür. Bunun fıkhî değerlerle ilişkisi, ‘ölçülebilir’ göstergeler üzerinden kurulmalıdır. Metne “Değer → Gösterge → Kanıt” eşlemesi eklenmelidir. Makale-4’te akreditasyon, salt kurum isimleriyle değil; değer temelli kanıtlarla ilişkilendirilecektir: emanet (teminat/rehin şeffaflığı), adalet (erişim/ücret), kul hakkı (telafi/uyuşmazlık çözümü), sosyal pay (performance-for-funding şeffaflığı) gibi ilkeler; SDG/VLR ve ISO göstergeleriyle eşlenecek, her eşleme için zorunlu kanıt alanları belirlenecektir. Çıktı: SDG/VLR ↔ fıkhî ilke eşleme tablosu; yıllık “Havza Etki ve Uyum Raporu”. Pilot metriği: telafi sayısı, şikâyet çözüm süresi, erişim maliyeti, şeffaflık skoru.
Çoğulluk altında ‘minimum ortak zemin’ ve cross-profile işlem kuralları (çatışma halinde öncelik) yeterince açık değil. Makale-4’ün ‘gerekçe meta verisi’ yaklaşımı doğru başlangıçtır; ekosistem düzeyinde zorunlu hale getirilmelidir. Ayrıca ‘öncelik protokolü’ ve ‘uyumlu olmayan profil’ etkileşim kuralları yazılmalıdır. Makale-4’te cross-profile işlemler için üç katmanlı kural seti tanımlanacaktır: (1) zorunlu hukukî uyum (yerel bağlayıcılık), (2) seçilen norm profilinin zorunlu şartları, (3) ortak etik asgari zemin. Çatışma halinde sistem, ‘gerekçe alanı’ ve ‘öncelik protokolü’ ile karar verir; gerekçe kaydı olmadan işlem finalize edilmez. Uyuşmazlıkta tahkim + pause-then-review ile delil standardı işletilir. Test suite: cross-profile uygunluk testi; gerekçe alanı zorunluluğu testi; öncelik protokolü testi. Çıktı: Cross-Profile Transaction Protocol dokümanı + örnek senaryolar.
Kardeş Havzalar Atlası jenerik kalabilir; ekoton temelli isimlendirme ve HÜDA BİR’in ‘referans model’ rolü daha görünür olmalı. Atlasın operasyonel değeri, havzaların ‘stratejik kademe’ (Çekirdek, Yayılma, Müşterekler) ve ‘birincil ekoton tipi’ (örn: Deniz Geçidi, Nehir Havzası, Kırsal-Urban Arayüzü, Dijital Sınır) eksenlerinde sınıflandırılmasıyla artırılmıştır. HÜDA BİR, ‘Dağ-Şehir Ekotonu’ndaki referans Hanefî pilotu olarak tanımlanmıştır. Srivijaya ise ‘Deniz Geçidi Ekotonu’ndaki Mandala modeli temsilcisidir. Makale-4’te Kardeş Havzalar Atlası; havzaların yalnızca coğrafi değil, ekoton ve sosyolojik üretim desenine göre seçildiğini gösterecek biçimde yeniden kurulacaktır. HÜDA BİR, Hanefî pilot olarak ‘referans norm profili’ ve ‘kanıt standardı örneği’ rolüyle tabloda ayrı satırda konumlandırılacaktır. Çıktı: güncellenmiş atlas tablosu ve veri sözlüğü; havza seçim kriterleri kontrol listesi. Pilot metriği: havzalar arası uyum testi geçme oranı; standarda uygunluk puanı.
Makale-3/4 arasında tekrarlar ve referans uyumsuzlukları; kaynakça ve dipnotların hizalanması gerekiyor. Bu, seri bütünlüğünü güçlendirecek editoryal bir revizyondur. Çapraz atıflar netleştirilecek; Makale-3’te tanımlanan araçlar Makale-4’te ‘ekosistem standardı’na dönüştürülürken açık referans verilecektir. Makale-4’te Makale-3’e yapılan atıflar standardize edilecektir: ‘Makale-3’te tanımlanan Audit Pack/SLA/pause-then-review şablonları, burada ekosistem standardına dönüştürülmüştür’ gibi köprü cümleleri eklenecektir. Kaynakça, Chicago stilinde tek şablona bağlanacak; FATF/MiCA/NIST/ISO gibi çekirdek referanslar iki makalede de aynı biçimde gösterilecektir. Çıktı: ortak kaynakça listesi; çapraz atıf indeksi (Makale-3 madde → Makale-4 standard maddesi). Editoryal kontrol: tablo/ek listesi, terim sözlüğü.

Özetle:
Bu seri, geleceğin finansal sistemine yönelik cesur, kapsamlı ve etik odaklı bir manifesto niteliğinde. Eğer adım adım, gerçekçi ve iş birlikçi bir şekilde hayata geçirilirse, yalnızca Müslüman halklar için değil, tüm küresel finans ekosistemi için dünya halklarının içselleştireceği bin yılı aşkın tarihi pratiğe sahip (Çok Fıkıhlı Millet Modeli) daha adil, şeffaf ve üretken bir alternatif sunma potansiyeli taşıyor.

Bu model bir ideoloğun ideolojik ütopyası değil bir İslam Medeniyeti’nin pratiğidir. Tüm müktesebatı ile ciltler dolusu kitaplar olarak açık kaynaklarda herkesin ulaşabileceği bir hakikattir. Oryantalist karartmalardan arınıp özgür beyin özgün bakışla hakikati görenlere bu makaleler dizisi sadece eve tama sadece bir yol haritasıdır.

EKLER

Ek A: Çok-Fıkıhlı Arama Motoru için Norm Profil Şeması (Öneri)

Aşağıdaki şema, ekosistemde arama/sorgulama yapılabilecek “norm profili”nin asgari alanlarını özetler. Bu, Makale-2’deki L0 normatif katmanın ekosistem standardıdır.

Ek A — Norm Profili Şeması (okuyucu dostu alan sözlüğü)

Alan Açıklama
profile_id Profil kimliği (örn: TR-HB, AZ-KA).
name Havza adı (örn: HÜDA BİR).
jurisdiction_tags İlgili ülke/bölge etiketleri (örn: TR, AZ).
language_set Dil seti (TR/AR/EN/FA/UR vb.).
dominant_norm Baskın normatif aile: fıkıh mezhebi / dinî hukuk / seküler hukuk ailesi.
contract_templates Akit/kontrat şablonları ve sürümleri; izinli/yasaklı kısıtlar; parametreler; istisnalar.
evidence_requirements Olay türü bazında ispat standardı: gerekli attestations/oracle seti; VC tipleri; selective disclosure politikası.
dispute_policy Uyuşmazlık tetikleri; pause-then-review; hakem heyeti; gerekçeli karar zorunluluğu.
privacy_policy Veri minimizasyonu; saklama süresi; hukuki dayanak; seçici ifşa.
governance İmza yetkileri; quorum; cooldown; rollback koşulları; versiyon yönetimi.

Ek B: Çapraz-Norm Arabuluculuk ve Üst İlke Çerçevesi

NormProfile şemasına ek olarak, farklı normatif profiller arasında çıkabilecek ihtilafları yönetmek için bir üst çerçeve tanımlanmalıdır.

CrossNormArbitrationFramework {
framework_id,
guiding_principles: [“adl (adalet)”, “maslahat (kamu yararı)”, “zararın giderilmesi”, “insan onuru”, “sözleşme özgürlüğünün sınırları”],
arbitration_process: { initiation_triggers, selection_of_arbitrators (mixed-panel), applicable_principles, output_type (advisory/binding) },
escalation_path: [ “bilateral_negotiation”, “mixed_norm_committee”, “external_ethics_board” ],
precedent_registry_hash
}

Bu çerçeve, teknik bir zorunluluk olmaktan ziyade, çok-normlu ekosistemde sosyal ve etik sözleşmeyi güçlendiren bir yönetişim artefaktı olarak işlev görecektir.

Ek C: Temel Kavramların Teknik ve Operasyonel Karşılıkları

Metaforik / Kuramsal Kavram Teknik Sistemdeki Karşılığı Operasyonel / Hukuki Çıktısı
Çok-Fıkıhlı Arama Motoru Norm Profili Kayıt Defteri (Fiqh Profile Registry) + Parametrik Akit Motoru. Kullanıcının seçtiği profile göre izin verilen akit şablonlarını filtreleyen ve kuralları uygulayan yazılım modülü. Kullanıcı için uygun akit şablonu listesi; sistem için uyulacak doğrulama kuralları seti.
Ekoton (Normatif Geçiş Bölgesi) İki farklı Norm Profilinin geçerli olduğu bir işlem veya havza. Sistem, çift kayıt (dual-record) veya seçimli (opt-in) bir kanıt rejimi uygular. İşleme ait Audit Pack’te iki profil ID’si ve her iki profilin gerektirdiği kanıtların hash’leri.
Epistemik Havza Belirli bir normatif/kültürel birikime sahip coğrafi bölgenin, sistemdeki Norm Profili(leri) ve bu profillere özgü “örf” parametreleri ile temsil edilmesi. Havzaya özel profil parametreleri (örn. “Maveraünnehir” profilinde, Zerdüşti takvim döngüsüne dayalı akit seçeneği).
Non-Territorial Fıkhî Özerklik Kullanıcının coğrafi konumundan bağımsız olarak, dijital kimliği (DID) ile ilişkilendirdiği bir Norm Profili’ni seçme ve bu profile uygun sözleşmeler yapabilme özgürlüğü. Kullanıcının DID’si ile bir Norm Profili VC’si arasındaki bağlantı ve bu bağlantıyı doğrulayan imza.

Ek D: Kardeş Havzalar Atlası – Tam Liste

Stratejik Çerçeve Notu: Bu 50 havzalı atlas, operasyonel bir önceliklendirme ve genişleme mantığını göstermek üzere dört bölümde sunulmuştur.

  • Bölüm 1: Kurucu Epistemik Çekirdek. Sistemin tarihsel, teorik ve pratik DNA’sını oluşturan üç temel model (Hüda Bir, Maveraünnehir, Tang Fanfang) ve onların doğal uzantıları (Srivijaya, Rumeli). Protokolün “anayasası” burada yazılacak ve test edilecektir.
  • Bölüm 2: Temel Yayılma Koridorları. Çekirdek modellerin, Türkiye, Orta Asya, Güney/Doğu Asya ve Afrika ekseninde somut coğrafyalara ve farklı mezhep/örf yapılarına ilk entegrasyonunun test edileceği stratejik pilot bölgeleridir.
  • Bölüm 3: Kıtalararası Bağlantılar ve Özel Durumlar. Temel koridorları besleyen, farklı kıta ve hukuk sistemlerine (Yerli, Laik, Sosyalist vb.) derinlemesine entegrasyonu sınayan ve tarihsel adaletsizliklerin dijital telafisini araştıran laboratuvarlardır.
  • Bölüm 4: Küresel Altyapı, Müşterekler ve Gelecek Sınırları. Sistemin fiziki lojistik ağları, dijital dünyalar ve insanlığın ortak alanları (iklim, göç, uzay) gibi meta-düzeydeki meselelere verdiği cevabın kapasitesini ölçen “ileri test” alanlarıdır.

Pilotlama ve kaynak tahsisi, öncelikle Bölüm 1 ve 2’deki havzalardan başlayacak; başarılı modeller ve şablonlar, kademeli olarak Bölüm 3 ve 4’teki daha karmaşık ortamlara yayılacaktır.

GÖNÜLLÜ COĞRAFYALAR & FİNTEK FIKHI:

50 HAVZA ENTEGRE TABLOSU

Bölüm 1: Kurucu Epistemik Çekirdek (Başlangıç)

Sistemin tarihsel ve felsefi köklerini oluşturan, “birlikte yaşama” modellerinin dijital prototipleri.

No Havza Adı Coğrafya Hâkim & İçsel Norm Profili Ekonomik Çekirdek Pilot Teması (Dijital Çözüm) Kritik Risk/Soru
1 Hüda Bir Havzası TR (Bursa) Hanefî ağırlıklı sosyoloji, Osmanlı millet sistemi birikimi Hayvancılık, Yüksek Teknoloji “Millet Modeli 1.0”: Dağ köyleri birliği + akıllı tarım/şehir köprüsü; dijital test alanı. Kır-kent kırılganlığı, değer zinciri suistimali.
2 Maveraünnehir Epistemik Havzası UZ/KG/TJ Sünni-Şii-Ortodoks-Mecusi etkileşim alanı Kadim bilgi ticareti, el sanatları “Millet Modeli 2.0”: Çok-katmanlı norm profilleri ile tasavvuf derinlikli simbiyotik sözleşme ağı. Normatif çatışmalarda entegrasyon sorunu.
3 Tang Fanfang Mirası Havzası CN (Xi’an) Tang Hanedanı “Fanfang” modeli Müslüman Dünya ile (Hui + Han uyumlu) Ticaret paradigmasıı Kültürel miras turizmi “Tarihi Yönetişimin Dijital Kodlanması”: Çok kültürlü mahalle yönetimi ve kültürel menşe NFT’leri. Çin devlet veri rejimi ile şeffaflık uyumu.
4 Srivijaya Deniz Mandalası MY/SG/ID “Mandala” siyaset teorisi + Malay deniz örfü. Singapur birikimi Liman hizmetleri, Baharat “Mandala DAO”: Geçiş ücretlerinin blokzincirle toplanıp kıyı topluluklarına otomatik dağıtımı. Ulus-devlet sınırları ile akışkan sınır çatışması.
5 Rumeli & Balkan Vakıf Havzası BA/MK/AL Vakıf Medeniyeti, Osmanlı hoşgörü hukuku (Ahidname) Tarım, Turizm, Lojistik “Vakıf Coin & Restorasyon Fonu”: Tarihi eserlerin mikro-vakıf mantığıyla dijital fonlanması. Siyasi istikrar, mirasın ticarileşme etiği.

Bölüm 2: Genişleme Halkası & Bölgesel Havzalar

Pilot modellerin stratejik coğrafyalara ve kültürel koridorlara yayıldığı ana gövde.

No Havza Adı Coğrafya Hâkim & İçsel Norm Profili Ekonomik Çekirdek Pilot Teması (Dijital Çözüm) Kritik Risk/Soru
6 Dicle–Botan Üst Havza Koridoru TR (G.Doğu) Şâfiî sosyolojisi, sınır ticareti örfü Tarım, Sınır-ticareti Çok-Kanallı Erişim: SMS/USSD tabanlı temsilci ağları ile finansal içerme. Güven ve yetki kötüye kullanımı.
7 Aras–Kura Kavşağı Havzası AZ/GE Caferî + Ortodoks Hristiyan etkileşimi Enerji, Lojistik, Tarım Ortak Akit Şablonları: Fıkıh ve hukuk profili birlikte çalışabilirliği. Profil uyuşmazlığı, azınlık hakları.
8 Kürk Yolu & Finno-Ugrik Havzası RU (Tataristan) Tatar İslam (Hanefî) + Finno-Ugrik yerli inançları Petro-kimya, Dijital Teknoloji Çok Katmanlı Kimlik: Kolektif (obşina) ve bireysel mülkiyet arası dijital geçiş. Kültürel özerkliğin temsili.
9 Orta Asya Kapalı Havza & Aral KZ/UZ/TM Sovyet sonrası normlar + Geleneksel yapı Tarım, Nadir elementler Ekolojik Restorasyon: İyileştirme çalışmaları için tokenize gelir paylaşımı. Merkez-yerel koordinasyonu.
10 Himalaya Yaylaları Havzası NP/BT/IN Budizm, Hinduizm, Kadim şifa bilgisi Biyoçeşitlilik, Şifalı bitkiler Biyo-Kültürel Tokenizasyon: Genetik kaynak ve geleneksel bilgi NFT’leri. Biyokorsanlık ve etik kaygılar.
11 Ganj Ovası Üretim Havzaları IN (Hindistan) Hindu kast (jati) normları + İslam + Sih Tekstil, Tarım, Tedarik Çok-Dinli Akit Motoru: Karmaşık sosyal hiyerarşiler arası işlem şeffaflığı. Ayrımcılık ve erişim adaleti.
12 Kızıldeniz & Afrika Boynuzu DJ/SO/YE Deniz güvenliği normları, Kabile örfü Liman, Balıkçılık, Güvenlik Deniz Güvenlik Token’ı: Geçiş güvenliği sağlayan aktörler için dijital vergi/sigorta. Korsanlık, devlet kapasitesi zayıflığı.
13 Umman İç Platosu & Hadramut OM/YE İbâdî ağırlıklı hukuk sosyolojisi Lojistik, Deniz ticareti İstisna Yönetimi: Örf parametrelerine dayalı esnek lojistik akitleri. Normatif istisna suistimali.
14 Hicaz–Körfez Emtia Koridoru SA/KW/BH Hanbelî fıkhı, Piyasa bütünlüğü ilkesi Enerji, Emtia, Finans Piyasa Bütünlüğü: OTC (Tezgah üstü) işlemlerin gözetimi ve emtia takibi. Spekülasyon ve manipülasyon.
15 Beyt’ül Hikme Bilgi Havzası IQ/SY Abbasi bilim mirası + Mezhepsel çeşitlilik Yeniden inşa, Bilgi hizmetleri Güven Altyapısı: Yardım akışlarının sahteciliğe karşı korumalı dijital kaydı. Aşırı güvensiz ortam.

Bölüm 3: Kıtalararası Bağlantılar & Özel Durumlar

Farklı hukuk sistemlerinin, zorlu coğrafyaların ve tarihi mirasın dijitalleştiği alanlar.

No Havza Adı Coğrafya Hâkim & İçsel Norm Profili Ekonomik Çekirdek Pilot Teması (Dijital Çözüm) Kritik Risk/Soru
16 Yezd–Kirman Platosu IR (İran) Zerdüşt topluluklar + Şii Caferî normlar Zanaat, Hurma, Turizm Akit Döngüleri: Kadim takvim (Nowruz) bazlı finansal enstrümanlar. Veri mahremiyeti, azınlık hakları.
17 Atlas–Sahil Kuşağı MA/TN/DZ Mâlikî hukuku + Berberi örf hukuku Tarım, Balıkçılık Deniz Lojistiği: Depo/kalite standardı tokenizasyonu ve menşe takibi. Sınır aşan ihtilaf çözümü.
18 Sahel Kuşağı Tarım Havzası NE/BF/ML Geleneksel yönetim, İslam hukuku Güneş enerjisi, Tarım İklim Direnci Tokenları: Akıllı kuraklık dayanıklılığı ve mikro-grid enerji. Güvenlik riskleri, altyapı eksikliği.
19 Büyük Göller (Yeniden Yapılanma) CD/RW/UG Çatışma sonrası toplum, Karma hukuk Kobalt, Koltan, Tarım Tedarik Zinciri: Şeffaf ve adil kritik mineral takibi, toprak hakları kaydı. Çatışma sonrası güven, kayıt dışı ekonomi.
20 Orta Afrika Yağmur Ormanı Kongo Havzası Sözlü örf hukuku, Devlet kanunları Organik tarım, Karbon kredisi Doğal Varlık: Nesiller arası sürdürülebilirlik ve koruma akitleri. Sözlü geleneğin yazılıya dönüşümü.
21 Svahili Kıyıları Havzası TZ (Zanzibar) Svahili kültürü (Bantu+Arap), Şâfiî Baharat, Turizm Ada Ekonomisi: Adil ticaret karanfil token’ları ve mangrov NFT’leri. Örfî vs resmi mülkiyet.
22 Altın & Elmas Ekseni ZA/BW/NA Sömürge mirası hukuk vs Yerel haklar Madencilik (Altın, Elmas) “Çatışmasız Elmas”: Menşe ve adil işçi paylaşımını kanıtlayan akıllı sözleşmeler. Kaçakçılık, “Greenwashing”.
23 Baharat Yolu & Malabar Havzası IN (Kerala) Hindu, Hristiyan, Müslüman, Yahudi sentezi Baharat, Çay Audit Pack: Çok dinli tedarik zincirinde tarafsız kalite ve güven standardı. Dini çeşitlilikte teknik tarafsızlık.
24 Sarı Irmak – Kuzey Ova Kümeleri CN (Çin) Konfüçyüs etiği + Sosyalist hukuk Sanayi, Tarım Devlet Destekli Sigorta: Tedarik zinciri doğrulama ve tarım sigortası tokenizasyonu. Gözetim ve veri rejimi uyumu.
25 Moğol İstasyonu & Bozkır MN (Moğolistan) Göçer gelenek + Budizm Hayvancılık Hareketli Varlık: Sürü ve göç yollarının IoT/uydudan doğrulamalı tokenizasyonu. Sabit vs hareketli mülkiyet kavramı.
26 Hui Koridoru (Tang Türevi) CN (Gansu) Xi’an modelinin batı uzantısı, İslami finans Helal gıda, Ticaret Dijital Sertifikasyon: Hui kooperatiflerinin İslami finans prensipli ürün takibi. Merkezi otorite baskısı.
27 Sibirya ve Kuzey Kutup Dairesi RU (Yakutistan) Şamanistik gelenekler + Rus hukuku Permafrost kaynakları İklim Tazminatı: Donmuş toprak altı kaynakların sürdürülebilir yönetimi. İklim krizinin yerel etkisi.
28 Kürk Ticareti Ağı CA/US (Alaska) First Nations & İnuit hakları Kürk, Balıkçılık Yerli Kota Yönetimi: Geleneksel avcılık ve ticaretin dijital yönetişimi. Geleneksel yaşam vs modern pazar.
29 Orta Amerika “Kuru Koridor” GT/HN/SV Yerli hukuk + İspanyol mirası Kahve, Kakao Göç Sonrası Yatırım: İklim-akıllı tarım primi ve diaspora mikro-yatırım platformu. Şiddet ve göç dinamikleri.
30 Amazon Yağmur Ormanı BR/PE/CO Yerli halkların ruhani hakları Biyoçeşitlilik, İlaç Ormanın Sesi: Topluluk onayı (rızası) şartıyla doğal varlık tokenizasyonu. Küresel sermaye dengesi.
31 And Yaylaları Yerli Havzası PE/BO Quechua & Aymara “Sumak Kawsay” ilkesi Yün, Maden Kolektif Mülkiyet (Ayllu): Pachamama haklarının sözleşmelere yansıtılması. Batılı mülkiyet çatışması.
32 Kauçuk & Plantasyon Kemeri CD/BR/MY Sömürü tarihi hafızası + Çevre yasaları Kauçuk, Palmiye yağı Ağaç Başı Gelir: Sürdürülebilir üretim ve karbon kredisini birleştiren NFT’ler. Monokültür tarım ve ekolojik risk.
33 Atlantik Köle Ticareti Üçgeni W.Africa/Brazil Tarihi adaletsizlik, Onarıcı adalet Kültürel miras, Tarım Restoratif DAO: Mirasın geri kazanımı ve toprak tazminatı için tokenize vakıflar. Politik hassasiyetler.
34 Baharat & Opium Deniz Yolları IN/LK/CN Sömürgeci tekel karşıtı adil ticaret Çay, Baharat “Adil Baharat”: Plantasyon işçisi kooperatiflerinin doğrudan tokenize ihracatı. Uyuşturucu/yasa dışı madde riski.
35 Aborjin Toprakları Havzası AU (Avustralya) “Dreamtime” hukuku, Ata toprağı bağı Maden, Sanat Hikaye Bazlı Token: Kültürel miras ve entelektüel mülkiyetin hikayelerle temsili. Manevi değerlerin finansallaşması.
36 Pasifik Mikroada ve Atolleri KI/TV/MH Varoluşsal iklim tehdidi normları Mavi ekonomi Dijital Ulus Fonu: Balık stoğu ve karbon varlıklarının tokenizasyonu. Yok oluş ve dijital egemenlik.
37 Endülüs Mirası Havzası ES (İspanya) Convivencia (Birlikte yaşama) hafızası Turizm, Tarım Barışma Mekanizması: Ortak miras alanları için çok paydaşlı dijital yönetim. Tarihsel sembollerin kullanımı.
38 Roma Yolu & Vatikan IT/VA Roma Hukuku, Kanon Hukuku Hizmet, Etik Finans Sosyal Yardım: Kilise vakıflarının şeffaf, tokenize ve denetlenebilir yönetimi. Merkezi otorite vs otonomi.
39 Kuzey Avrupa Refah Havzası SE/NO/DK Seküler hukuk, Güçlü çevre etiği Yeşil Enerji, Teknoloji Yeşil Tahvil & Kimlik: Mahremiyet odaklı (GDPR uyumlu) dijital kimlik. Şeffaflık ve mahremiyet dengesi.
40 Avrupa Kayıt Dışı Sanayi DE/UK/FR Post-endüstriyel kimlik, Dayanışma Yerel üretim “Silver Economy 2.0”: Emekli becerilerinin ve yerel üretimin tokenize edilmesi. Dijital beceri uçurumu.

Bölüm 4: Küresel Altyapı, Müşterekler & Gelecek Sınırları

Fiziksel lojistik ağlarından dijital evrene ve insanlığın ortak alanlarına uzanan meta-havzalar.

No Havza Adı Coğrafya Hâkim & İçsel Norm Profili Ekonomik Çekirdek Pilot Teması (Dijital Çözüm) Kritik Risk/Soru
41 Konteyner Denizyolu Şeritleri Küresel Uluslararası deniz hukuku, Ticaret örfü Lojistik Akıllı Konteyner: IoT verisinin Audit Pack’e kaydı ve menşe token’ları. Veri güvenliği standartları.
42 Kıtalararası Demiryolları İpek Yolu vb. Çok uluslu taşıma anlaşmaları Lojistik Vagon Tokenizasyonu: Çok ülkeli multimodal lojistik için otomatik aktarma akitleri. Gümrük uyumu ve koordinasyon.
43 Doğal Gaz & Petrol Boru Hatları Enerji Koridorları Enerji hukuku, Çevresel düzenlemeler Enerji (Gaz, Petrol) Enerji Takibi: Menşe, karbon içeriği kaydı ve yeşil hidrojen standartları. Karbon hesap verebilirliği.
44 Hava Kargo Hub’ları Küresel Hublar IATA kuralları, Zaman hassasiyeti Acil/Değerli Yük Koşullu Akitler: Sıcaklık ve zaman koşulluna bağlı otomatik akıllı sözleşmeler. Soğuk zincir bütünlüğü.
45 Veri Kabloları ve Dijital Hub’lar Dijital Koridorlar Veri koruma yasaları, Siber güvenlik Veri, Finans Egemen Veri Kasaları: Sınır ötesi denetim dostu şifreleme ve veri saklama. Veri egemenliği yasaları.
46 Antarktika & Bilimsel Müşterekler Antarktika/Uzay “İnsanlığın ortak mirası” ilkesi Bilimsel veri Küresel Vekillik: Bilimsel veri ve kaynak kullanımının şeffaf tokenize kaydı. Ulus-devlet çıkar çatışması.
47 Metaverse & Dijital Kimlik Sınırları Web3/Sanal Platform tüzükleri, Sanal örf Sanal Arazi/Eşya Taşınabilir İtibar: Çapraz-platform ruh-bağlı (soulbound) kimlik token’ları. Algoritmik ayrımcılık.
48 Sığınmacı & Göçmen Koridorları Küresel Rotalar Mülteci hukuku, İnsan hakları İnsani Yardım Yetkinlik Pasaportu: UNHCR ile entegre dijital kimlik ve beceri cüzdanları. Gözetim riski ve dışlanma.
49 Kripto-Vadiler & Egemenlik Özel Bölgeler Liberteryen idealler, Özerk yasalar Kripto Finans Yargı Yetkisi NFT’si: Akıllı anayasa prototipleri ve DAO yönetişimi. Yasa dışı faaliyet riski.
50 Dijital Miras & Sonrası Varlık Bulut/Sosyal Medya Miras hukuku, Dijital ölüm ritüelleri Dijital Varlık Miras DAO’su: Akıllı dijital vasiyetler ile varlığın Miras Fıkhı kapsamında ölüm sonrası yönetimi. Dijital rıza ve doğrulama.

Başlık: Küresel “Audit Pack” Protokolü: 50 Pilot Havza ve Koridor Haritası

Kısa Açıklama: Bu haritalama, Osmanlı kurucu başkenti Hüda Bir Havzası (Bursa)‘ndan başlayarak, Maveraünnehir, Tang Fanfang, Srivijaya ve Rumeli ile birlikte bir “kurucu epistemik çekirdek” oluşturur. Bu çekirdek, farklı din, hukuk ve kültürlerin bir arada nasıl simbiyotik sistemler kurabileceğinin tarihsel ve dijital modellerini sunar.

İlk genişleme halkası; Türkiye, Orta Asya, Afrika, Hindistan ve Çin’in öncülüğünde pilot uygulamalar için en uygun stratejik koridorları içerir. Sistem, ikinci halkada kıtalararası bağlantılara, üçüncü halkada küresel fiziki (lojistik) ve dijital altyapılara, nihayetinde ise Metaverse, küresel müşterekler ve dijital miras gibi “yeni sınırlara” doğru genişler. Bu 50 maddenin her biri, kendine özgü normatif profili ile evrensel bir “kanıt, güven ve değer paylaşımı” protokolüne (Audit Pack) nasıl entegre olabileceğini test eden bir laboratuvar işlevi görür.

ANA ÇIKARIMLAR VE DİJİTAL STRATEJİ

1. Tarih, Prototip Deposudur: Her medeniyet, bugünün dijital problemleri (güven, özerklik, çoğulculuk, ölçeklenme) için denenmiş bir prototip sunar: Ahilik → DAO, Millet Sistemi → Çoklu Sözleşme Katmanları, Mandala → Ağ Devleti.
2. Sivil İslam, Katalizördür: Resmi devlet yapılarından bağımsız, tüccar, tasavvuf ve vakıf ağları üzerinden yayılan İslam anlayışı, dijital topluluk inşası için en uygun tarihsel modeldir.
3. Dil (Türkçe/Fıtrat Dili), Arayüzdür: [28] Dîvânu Lugāti’t-Türk’ün ruhuyla, yapay zeka ve akıllı sözleşmeleri 3000 ortak kelimeyle “fıkıh diline” çevirmek, 3 milyar insana erişimin anahtarıdır.
4. Kızılelma Havzaları, Güvenli Limanlardır: Diasporada, cami merkezli atolye, kültür, dayanışma ve sosyal girişimcilik merkezli üçüncü mekanlar oluşturmak, entegrasyonu tek taraflı asimilasyondan karşılıklı zenginleşmeye çevirir.
5. Doğu’nun Endülüs’ü (Sulu Sultanlığı) Batı’ya İlham Verir: Filipinler’deki 400 yıllık direniş, bugün dijital özerklik ve kimlik koruma mücadelesi veren topluluklar için bir direniş protokolü haritasıdır.

Nihai Hedef: Bu 50 havza, birbirine bağlı “Dijital Gönül Coğrafyası”nın düğüm noktaları olacak. Her biri, kadim bir medeniyet aklını, güncel bir küresel sorunu çözmek için test eden bir canlı laboratuvar.

Dipnotlar

  1. Financial Action Task Force (FATF), “International Standards on Combating Money Laundering and the Financing of Terrorism & Proliferation: The FATF Recommendations,” updated Oct 2025, https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Fatfrecommendations/Fatf-recommendations.html (erişim: 27.12.2025).
  2. European Union, Regulation (EU) 2023/1114 of the European Parliament and of the Council of 31 May 2023 on markets in crypto-assets (MiCA), EUR-Lex, https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1114/oj (erişim: 27.12.2025).
  3. European Union, Regulation (EU) 2022/2554 of the European Parliament and of the Council of 14 December 2022 on digital operational resilience for the financial sector (DORA), EUR-Lex, https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/2554/oj (erişim: 27.12.2025).
  4. National Institute of Standards and Technology (NIST), “The NIST Cybersecurity Framework (CSF) 2.0,” 2024, https://www.nist.gov/cyberframework (erişim: 27.12.2025).
  5. W3C, “Decentralized Identifiers (DIDs) v1.0 — Core Architecture, Data Model, and Representations,” W3C Recommendation (2022), https://www.w3.org/TR/did-core/ (erişim: 27.12.2025).
  6. W3C, “Verifiable Credentials Data Model v2.0,” W3C Recommendation (May 2025), https://www.w3.org/TR/vc-data-model-2.0/ (erişim: 27.12.2025).
  7. ISO 20022 Registration Authority, “About ISO 20022,” https://www.iso20022.org/about-iso-20022 (erişim: 27.12.2025); ayrıca SWIFT, “ISO 20022: Standards,” https://www.swift.com/standards/iso-20022/iso-20022-standards (erişim: 27.12.2025).
  8. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK), “Personal Data Protection Law (Law No. 6698),” https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/6649/Personal-Data-Protection-Law (erişim: 27.12.2025).
  9. Mahallî İdare Birlikleri Kanunu (Kanun No. 5355), 26.5.2005 / RG 11.6.2005-25842, PDF metin: https://www.ebb.gov.tr/CKYuklenen/MEVZUAT/Birlikler_Kanunu.pdf (erişim: 27.12.2025).
  10. Büyükşehir Belediyesi Kanunu (Kanun No. 5216), İngilizce metin örneği: “GREATER CITY Law Nr.5216,” İstanbul Büyükşehir Belediyesi, https://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Birimler/FinansmanMd/Documents/GREATER%20CITY%20Law%20Nr.5216.doc (erişim: 27.12.2025).
  11. ISO, ISO 37120 — Sustainable cities and communities — Indicators for city services and quality of life, genel bilgi sayfası: https://www.iso.org/standard/62436.html (erişim: 27.12.2025).
  12. ISO, ISO 37122:2019 — Sustainable cities and communities — Indicators for smart cities, https://www.iso.org/standard/69050.html (erişim: 27.12.2025).
  13. ISO, ISO 37101:2016 — Sustainable development in communities — Management systems, https://www.iso.org/standard/61885.html (erişim: 27.12.2025).
  14. UN-Habitat, “Guidelines for Voluntary Local Reviews (VLRs),” July 2020 (PDF), https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/07/vlr_guidelines_2020.pdf (erişim: 27.12.2025).
  15. UN-Habitat, “Global Guiding Elements for Voluntary Local Reviews,” https://unhabitat.org/global-guiding-elements-for-voluntary-local-reviews (erişim: 27.12.2025).
  16. UNECE, “Voluntary Local Reviews: A Guide for Local and Regional Governments,” https://unece.org/sustainable-development/publications/voluntary-local-reviews-guide-local-and-regional (erişim: 27.12.2025).
  17. Cittaslow International, “Membership / Joining & Criteria,” https://www.cittaslow.org/content/joining-cittaslow (erişim: 27.12.2025).
  18. Islamic Financial Services Board (IFSB), IFSB-31 “Guiding Principles for Effective Supervision of Sharīʻah Governance,” July 2025 (PDF), https://www.ifsb.org/wp-content/uploads/2025/07/IFSB-31-Guiding-Principles-for-Effective-Supervision-of-Shariah-Governance.pdf (erişim: 27.12.2025).
  19. AAOIFI, “Shari’ah Standards,” https://aaoifi.com/shariaa-standards/?lang=en (erişim: 27.12.2025).
  20. USPUM, “Fintek Fıkhı -1-,” https://www.uspum.org.tr/fintek-fikhi-1-blokzincir-teknolojisi-ve-islam-iktisadi-ekseninde-yeni-bir-epistemolojik-teklif-ve-guven-mimarisi/ (erişim: 27.12.2025).
  21. USPUM, “Fintek Fıkhı -2-,” https://www.uspum.org.tr/fintek-fikhi-2/ (erişim: 27.12.2025).
  22. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA), “Hüdâvendigâr” maddesi (Bursa merkezli tarihî idarî kimlik), çevrimiçi erişim (erişim: 27.12.2025).
  23. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA), “Pazar” maddesi (cuma camii–pazar/çarşı ilişkisi), çevrimiçi erişim (erişim: 27.12.2025).
  24. Oxford Research Encyclopedia / Oxford Academic vb. literatürde “non-territorial autonomy/personal law” tartışmaları (kavramsal çerçeve), çevrimiçi erişim (erişim: 27.12.2025).
  25. Elinor Ostrom’un çok merkezli yönetişim (polycentric governance) ilkeleri, ortak kaynakların yerel kurallarla yönetilmesine vurgu yapar; bu çalışma, Ostrom’un açık kurallar, izleme ve yaptırım mekanizmalarını dijital kanıt ortaklığı bağlamına uyarlamaktadır.
  26. Gunther Teubner’in transnational private regimes ve societal constitutionalism kavramları, sınır ötesi ve toplumsal düzeyde kendini düzenleyen normatif katmanların analizi için çerçeve sağlar; burada bu kavramlar, çok‑normlu protokol tasarımının teorik zemini olarak kullanılmıştır.
  27. Paul Berman’ın çoğulculuk, modernite ve hukuk-toplum ilişkileri üzerine yaptığı tartışmalar, bu çalışmanın medeniyetler arası normatif etkileşim ve içtihat geleneğinin modern protokolleştirilmesi iddiasını tarihsel ve teorik bağlamda destekler
  28. Yüksel Yeni Uspum Yapay Zeka Çağı Türk Çağı olacak dizi makaleler “https://www.uspum.org.tr/yapay-zeka-cagi-icin-tarihsel-paradigma-ve-teknik-yol-haritasi/”

Kaynakça

  • Financial Action Task Force (FATF), “International Standards on Combating Money Laundering and the Financing of Terrorism & Proliferation: The FATF Recommendations,” updated Oct 2025, https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Fatfrecommendations/Fatf-recommendations.html (erişim: 27.12.2025).
  • European Union, Regulation (EU) 2023/1114 of the European Parliament and of the Council of 31 May 2023 on markets in crypto-assets (MiCA), EUR-Lex, https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1114/oj (erişim: 27.12.2025).
  • European Union, Regulation (EU) 2022/2554 of the European Parliament and of the Council of 14 December 2022 on digital operational resilience for the financial sector (DORA), EUR-Lex, https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/2554/oj (erişim: 27.12.2025).
  • National Institute of Standards and Technology (NIST), “The NIST Cybersecurity Framework (CSF) 2.0,” 2024, https://www.nist.gov/cyberframework (erişim: 27.12.2025).
  • W3C, “Decentralized Identifiers (DIDs) v1.0 — Core Architecture, Data Model, and Representations,” W3C Recommendation (2022), https://www.w3.org/TR/did-core/ (erişim: 27.12.2025).
  • W3C, “Verifiable Credentials Data Model v2.0,” W3C Recommendation (May 2025), https://www.w3.org/TR/vc-data-model-2.0/ (erişim: 27.12.2025).
  • ISO 20022 Registration Authority, “About ISO 20022,” https://www.iso20022.org/about-iso-20022 (erişim: 27.12.2025); ayrıca SWIFT, “ISO 20022: Standards,” https://www.swift.com/standards/iso-20022/iso-20022-standards (erişim: 27.12.2025).
  • Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK), “Personal Data Protection Law (Law No. 6698),” https://www.kvkk.gov.tr/Icerik/6649/Personal-Data-Protection-Law (erişim: 27.12.2025).
  • Mahallî İdare Birlikleri Kanunu (Kanun No. 5355), 26.5.2005 / RG 11.6.2005-25842, PDF metin: https://www.ebb.gov.tr/CKYuklenen/MEVZUAT/Birlikler_Kanunu.pdf (erişim: 27.12.2025).
  • Büyükşehir Belediyesi Kanunu (Kanun No. 5216), İngilizce metin örneği: “GREATER CITY Law Nr.5216,” İstanbul Büyükşehir Belediyesi, https://www.ibb.gov.tr/en-US/Organization/Birimler/FinansmanMd/Documents/GREATER%20CITY%20Law%20Nr.5216.doc (erişim: 27.12.2025).
  • ISO, ISO 37120 — Sustainable cities and communities — Indicators for city services and quality of life, genel bilgi sayfası: https://www.iso.org/standard/62436.html (erişim: 27.12.2025).
  • ISO, ISO 37122:2019 — Sustainable cities and communities — Indicators for smart cities, https://www.iso.org/standard/69050.html (erişim: 27.12.2025).
  • ISO, ISO 37101:2016 — Sustainable development in communities — Management systems, https://www.iso.org/standard/61885.html (erişim: 27.12.2025).
  • UN-Habitat, “Guidelines for Voluntary Local Reviews (VLRs),” July 2020 (PDF), https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/07/vlr_guidelines_2020.pdf (erişim: 27.12.2025).
  • UN-Habitat, “Global Guiding Elements for Voluntary Local Reviews,” https://unhabitat.org/global-guiding-elements-for-voluntary-local-reviews (erişim: 27.12.2025).
  • UNECE, “Voluntary Local Reviews: A Guide for Local and Regional Governments,” https://unece.org/sustainable-development/publications/voluntary-local-reviews-guide-local-and-regional (erişim: 27.12.2025).
  • Cittaslow International, “Membership / Joining & Criteria,” https://www.cittaslow.org/content/joining-cittaslow (erişim: 27.12.2025).
  • Islamic Financial Services Board (IFSB), IFSB-31 “Guiding Principles for Effective Supervision of Sharīʻah Governance,” July 2025 (PDF), https://www.ifsb.org/wp-content/uploads/2025/07/IFSB-31-Guiding-Principles-for-Effective-Supervision-of-Shariah-Governance.pdf (erişim: 27.12.2025).
  • AAOIFI, “Shari’ah Standards,” https://aaoifi.com/shariaa-standards/?lang=en (erişim: 27.12.2025).
  • USPUM, “Fintek Fıkhı -1-,” https://www.uspum.org.tr/fintek-fikhi-1-blokzincir-teknolojisi-ve-islam-iktisadi-ekseninde-yeni-bir-epistemolojik-teklif-ve-guven-mimarisi/ (erişim: 27.12.2025).
  • USPUM, “Fintek Fıkhı -2-,” https://www.uspum.org.tr/fintek-fikhi-2/ (erişim: 27.12.2025).
  • Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA), “Hüdâvendigâr” (çevrimiçi).
  • Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (TDVİA), “Pazar” (çevrimiçi).
  • Seçilmiş literatür: non-territorial autonomy/personal law (Oxford Academic ve benzeri).
  • Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press.
  • Teubner, G. (1997). Global Law Without a State. In G. Teubner (Ed.), Global Law Without a State (pp. 3–28). Dartmouth.
  • Berman, P. (2003). Power and the Idealists: Or, The Passion of Josiah Royce and the Fate of American Democracy. W. W. Norton & Company.
Yüksel YENİ
Siyasetçi - Yazar